İbn Atâullâh el-İskenderî: et-Tenvîr fî İskâtı't-Tedbîr Külliyâtı

Şâzelî tarikatının üçüncü büyük piri, fakih, muhaddis ve ârif Tâcüddîn Ebü'l-Fazl Ahmed b. Muhammed İbn Atâullâh el-İskenderî (ö. 709/1309), İslâm tasavvuf edebiyatına ölümsüz şaheserler kazandırmış bir irfan abidesidir. Onun 'el-Hikemü'l-Atâiyye'den sonra kaleme aldığı en derin ve tesirli eseri şüphesiz 'et-Tenvîr fî İskâtı't-Tedbîr'dir (Nefsanî Tedbiri Terk Etme Konusunda Gönülleri Aydınlatan Nur).

İbn Atâullâh bu eseri, insanın yaratılışından gelen en köklü ve ıstırap verici yanılgıyı tedavi etmek için yazmıştır: 'Kendi hayatını, rızkını, geleceğini ve akıbetini kendi cüz'î aklı ve tedbirleriyle bütünüyle kontrol edebileceği zannı.' İnsan, cüz'î iradesini ve tedbirini ilâhî takdirin önüne geçirmeye çalıştığı müddetçe bitmek bilmeyen bir endişe, keder, rızık korkusu ve zihinsel buhran içinde kıvranır.

'et-Tenvîr', kula hakiki aydınlanmanın yolunu gösterir: Kendi nefsanî, bencil ve vesveseli tedbirini terk etmek (iskâtü't-tedbîr); mülkün mutlak mâliki olan Allah Teâlâ'nın ezelî ve hikmetli tedbirine teslim olmak (hüsn-i tevekkül). Bu teslimiyet tembellik değil, kulun vazifesini yapıp neticeyi Hakîm ve Rahîm olan Allah'a bırakmasının kalbî hürriyetidir.

İbn Atâullâh, eserin başında son derece hassas bir fıkhî ve kelâmî ayrım yapar: Terk edilmesi gereken tedbir hangisidir? Yüce İslâm Şeriatı, çalışmayı, tohum ekmeyi, ticaret yapmayı, hastalığa ilaç aramayı ve düşmana karşı kalkan hazırlamayı emretmiştir. O halde sûfîlerin 'tedbiri terk edin' çağrısı ne anlama gelir?

İbn Atâullâh tedbiri ikiye ayırır: 1. 'Mahmûd (Övülen) Tedbir': Şeriatın emrettiği sebeplere sarılmak, helal rızık için meşru yollardan gayret göstermek ve üzerine düşen vazifeyi bihakkın yerine getirmektir. Bu tedbir ubûdiyyetin (kulluğun) gereğidir ve terki caiz değildir.

2. 'Mezmûm (Kınanan) Tedbir': Sebeplere kalben dayanmak, neticeyi kendi aklından ve gücünden bilmek, rızık hususunda Allah'a güvenmeyip geleceğe dair kaygılara boğulmak ve ilâhî takdire karşı içten içe muhalefet etmektir. İşte sûfîlerin 'iskāt' (düşürme/terk) dediği şey, bu nefsanî şirk ve kaygı tedbiridir. Kul sebeplere eliyle yapışmalı, fakat kalbini yalnız Müsebbibü'l-Esbâb olan Allah'a bağlamalıdır.

İbn Atâullâh'ın el-Hikem'inde de geçen meşhur kaide, et-Tenvîr'in ana damarıdır: 'Senin için garanti edilmiş olan rızık peşinde hırsla koşup, senden talep edilen kulluk vazifelerinde kusur etmen, senin basiretinin körleştiğine delildir.' Allah Teâlâ, her canlının rızkını ezelde takdir etmiş ve tekeffül etmiştir (Hûd Sûresi 6. âyet).

İbn Atâullâh sorar: 'Sen henüz yokken, bir damla su iken seni ana rahminde kim besledi? Henüz dişlerin yokken sana tertemiz süt pınarlarını kim akıttı? Bütün bunlarda senin bir tedbirin veya planın var mıydı? Seni en aciz anında rızıksız bırakmayan Rabbin, sana akıl ve sıhhat verdikten sonra mı seni unutacaktır?'

Kul rızkı için değil, kulluğu için yaratılmıştır. Rızık Allah'ın üzerine aldığı bir vaad; ibadet ise kulun üzerine düşen bir mükellefiyettir. Vaad edilen şey için kaygılanıp, mükellef olunan şeyi ihmal etmek ahmaklığın zirvesidir.

İslâm düşüncesinde Ehl-i Sünnet tevhidinin temeli, sebeplerin bizzat kendi başlarına tesir gücünün bulunmadığı; her tesirin doğrudan doğruya Allah'ın halk etmesiyle (yaratmasıyla) meydana geldiği inancıdır. Ateş kendi tabiatıyla yakmaz, Allah onda yakma fiilini yaratır; ekmek doyurmaz, tokluğu yaratan Allah'tır.

İbn Atâullâh, et-Tenvîr'de salikin sebeplere karşı duruşunu bir hekimin ilaç vermesine benzetir. Hasta ilacı içer, fakat şifayı ilaçtan değil Şâfî olan Allah'tan bekler. Sebepleri bütünüyle inkar etmek Şeriata aykırıdır; sebeplere güvenip dayanmak ise Tevhide aykırıdır ve gizli şirktir.

Kâmil muvahhid odur ki: Tarlasını sürer, tohumunu eker, suyunu verir (esbâba riayet eder); fakat gözünü semaya dikip hasadı ancak Allah'ın lütfundan bekler (esbâbı tecrit eder). Bir tüccar dükkanını açar ama rızkının müşteriden değil, Arş'ın sahibinden geldiğini bilir.

İnsanoğlunun en büyük kederi, kendi cüz'î iradesiyle (ihtiyâr) yaptığı planların bozulmasından kaynaklanır. İnsan bir işin olmasını şiddetle ister; o iş olmayınca da yıkılır, kahrolur. İbn Atâullâh, 'et-Tenvîr'de salike şu hakikati fısıldar: 'Kendi lehine olan şeyi senin aklın mı daha iyi bilir, yoksa seni yoktan var eden Rabbin mi?'

Bakara Sûresi 216. âyet-i kerîme bu faslın şahikasıdır: 'Olur ki bir şey sizin hoşunuza gitmez, halbuki o sizin için bir hayırdır. Ve olur ki bir şeyi seversiniz, halbuki o sizin için bir şerdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.' İnsan geçmişi ve geleceği kuşatan küllî ilme sahip değildir; kendi hakkındaki hayrın nerede gizlendiğini göremez.

Bu sebeple kâmil ârif, Cenâb-ı Hakk'a şöyle münacatta bulunur: 'Yâ Rabbî! Benim için Sen seç; çünkü ben kendi nefsim için hayırlı olanı seçmekten acizim. Beni benim irademe ve tedbirime bırakma!' İhtiyârı terk etmek, iradesizlik değil; iradeyi mutlak Hayr olan Allah'ın iradesine bağlamaktır.

İbn Atâullâh eserde tevekkülün üç rütbesini ve kalbî derinliğini açıklar: 1. 'Tevekkül': Kulun bir vekil tutan kimse gibi, işini Allah'a havale etmesi ve O'nun vadine güvenmesidir. Bu mertebede kulun içinde henüz hafif bir talep ve istek bulunur.

2. 'Teslimiyet': Tevekkülden daha üstündür. Burada kul, yıkayıcının elindeki meyyit gibi veya annesinin kucağındaki süt emen çocuk gibi olur. Artık itiraz, talep ve şikayet tamamen susmuştur; kul her halükarda Rabbinin tasarrufuna teslim olmuştur.

3. 'Tevfîz ve Rızâ': En yüce makamdır. Kul, başına gelen her tecellîden (lütuf olsun kahr olsun, varlık olsun darlık olsun) mutlak bir neşe ve lezzet duyar. Çünkü o, tecellîye değil Tecellî Ettiren'e âşıktır. İbn Atâullâh'a göre rızâ, cennetin dünyadaki peşin tecellîsidir; razı olan kalbe hüzün ve keder asla yol bulamaz.

İnsanın zihnini kemiren iki büyük zehir vardır: Geçmişte yaşanan kayıplar için duyulan pişmanlık ve hüzün; gelecekte olması muhtemel felaketler için duyulan vehim ve korku. İbn Atâullâh, her iki illetin de kökeninde 'nefsanî tedbir' bulunduğunu teşhis eder. Geçmişe takılan kimse ilâhî kazâya itiraz etmekte; geleceğe takılan kimse ise Allah'ın rahmetinden şüpheye düşmektedir.

et-Tenvîr'in sunduğu tedavi, 'İbnü'l-Vakt' (Vaktin Çocuğu) olmaktır. Salik bilmelidir ki: Geçmiş artık ademdir (yokluktur), geri gelmez; gelecek ise gaybdır, ona ulaşıp ulaşamayacağın meçhuldür. Elinde bulunan yegâne sermaye 'şu an'dır. Şu an ise senin Rabbinle baş başa olduğun, O'nun emrini yerine getireceğin andır.

Geçmişi istiğfara, geleceği tevekküle, şimdiki anı ise şükür ve tâate vakfeden bir ârif; bütün psikolojik baskılardan, anksiyeteden ve gelecek kaygısından azad olur; kalbinde melekûtî bir sekîne filizlenir.

İbn Atâullâh, et-Tenvîr'de salikin başına bir hastalık, fakirlik veya musibet geldiğinde takınması gereken edebi açıklar. Cahil insan bela geldiğinde feryat eder, insanlara şikayette bulunur ve kendi zayıf tedbirleriyle belayı defetmeye çalışırken daha derin bataklıklara saplanır.

Ârif ise bilir ki: Belayı gönderen kim ise, onu kaldıracak olan da yalnız O'dur. İbn Atâullâh şu hakikati hatırlatır: 'Sana bir dert isabet ettiğinde onu halka şikayet etmen, Rahîm olan Allah'ı merhametsiz kullara şikayet etmek gibidir.' Salik hekime gider, ilacını kullanır; fakat kalbini belanın içindeki ilâhî terbiyeye açar.

Belalar, günahların kefareti ve manevi derecelerin yükselmesi için Hakk'ın şefkat tokatlarıdır. Eğer bir musibet kulu Allah'a yaklaştırıyorsa o zahiren bela, bâtınen en büyük lütuftur. Kulun tedbiri, feryat etmek değil, sabır ve rızâ zırhına bürünmektir.

İbn Atâullâh'ın mensup olduğu Şâzelî mektebinin en mümeyyiz vasfı, kuru bir sefalet edebiyatı ve yamalı hırka zühdü yerine 'şükür ve vakar zühdünü' esas almasıdır. Kurucu pir Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî ve Ebü'l-Abbâs el-Mürsî gibi İbn Atâullâh da helal dairesinde temiz giyinmeyi, izzetli yaşamayı ve kimseden bir şey istememeyi telkin etmiştir.

et-Tenvîr'de tedbiri terk etmek, mülkü terk etmek veya fakir kalmak anlamına gelmez. Şâzelî prensibine göre: 'Dünyayı elinde tut, fakat gönlüne sokma.' Zenginlik elde olduğu müddetçe zarar vermez; asıl tehlike kalbin servete bağlanmasıdır.

Kişi padişah dahi olsa kalbinde tedbiri terk edip Allah'a güveniyorsa gerçek zâhiddir; fakat bir hırkası olan derviş yarınki lokmasının kaygısına düşmüşse hakikatte dünyaya tapınmaktadır. et-Tenvîr, zâhirî bir yoksulluğu değil, bâtınî bir istiğnâyı (Hakk'tan gayrısına muhtaç olmama şerefini) öğretir.

Modern dünya, insana her şeyi kontrol edebileceği, her riski sigortalayabileceği ve sınırsız bir planlama ile kaderini tayin edebileceği yalanını aşılamıştır. Ancak bu 'kontrol illüzyonu' parçalandığı anda (ekonomik krizler, salgın hastalıklar, ani kayıplar, depremler), modern insan derin bir varoluşsal çöküşe ve panik atak krizlerine sürüklenmektedir.

İbn Atâullâh'ın 'et-Tenvîr fî İskâtı't-Tedbîr'i, çağımız insanının aradığı en büyük ruhsal sığınaktır. Eser, insana haddini bilmeyi, acziyetini kabul etmeyi ve sonsuz merhamet ve kudret sahibi bir Yaratıcı'nın güvenli kollarına kendini bırakmayı öğretir.

Tedbiri terk eden kul, kainatın ağırlığını kendi omuzlarından indirir ve o yükü kâinatın gerçek sahibine devreder. Kalp fuzulî kederlerden arınır, zihin berraklaşır ve ruh sonsuz bir huzur ve hürriyet deryasına dalar. et-Tenvîr, dün olduğu gibi bugün de hakiki tevhidin ve içsel barışın kılavuzudur.