İbn Atâullâh el-İskenderî ve et-Tenvîr fî İskātı't-Tedbîr: Tevekkül, Teslimiyet, Tedbirin Terki ve Rızâ Metafiziği Külliyatı

Şâzelî tarikatının üçüncü büyük piri ve tasavvuf edebiyatının en zarif üstadı Tâcüddîn Ebü'l-Fazl Ahmed b. Muhammed İbn Atâullâh el-İskenderî (648-709 / 1250-1309), Mısır'ın İskenderiye şehrinde Mâlikî fakihi bir ailede dünyaya gelmiştir. Gençliğinde fıkıh ve hadis ilimlerinde derinleşmiş, önceleri tasavvuf ehline mesafeli dururken, Şâzelî piri Ebu'l-Abbâs el-Mürsî hazretleriyle mülaki olduktan sonra kalbinde manevi aşk şulesi parlamış ve bu yolun en büyük sözcüsü olmuştur.

Kahire'deki Ezher Camii'nde tefsir, hadis ve tasavvuf dersleri veren İbn Atâullâh, hem zâhir hem bâtın ilimlerini şahsında cem etmiş kâmil bir mürşiddir. Onun telif ettiği el-Hikemü'l-Atâiyye eseri İslâm dünyasında asırlarca elden ele dolaşmış, yüzlerce şerhi yapılmıştır.

İşte bu Hikem'in en derin metafizik temellerini açan müstakil eseri ise et-Tenvîr fî İskātı't-Tedbîr (Tedbiri Terk Ederek Aydınlanma) adlı şaheseridir. Bu eser, modern insanın en büyük hastalığı olan gelecek kaygısı, kontrol takıntısı ve vehmî tedbirlerin esaretinden kalbi kurtaran manevi bir iksirdir.

Eserin ana ekseni, kulun kendi cılız zihniyle geleceği kurgulamaya, her şeyi kendi tedbiriyle yönetmeye kalkışmasının getirdiği manevi felaketi teşhis etmek ve ilahi takdirin sonsuz merhametine teslim olmayı öğretmektir.

İbn Atâullâh der ki: "Rabbin senin dünyaya gelmenden önce senin tedbirini görmüş, seni ana rahminde hiçbir zahmet çekmeden beslemiş, dünyaya geldiğinde süt çeşmelerini önüne akıtmıştır. Seni sen yokken böylesine kusursuz bir tedbirle donatan Allah Teâlâ, sen akıl baliğ olup dünya telaşına düşünce mi seni unutup kendi zayıf tedbirine terk edecek?"

İskāt-ı Tedbîr; tembellik yapmak, çalışmayı terk etmek veya esbâba riayet etmemek demek değildir. İskât-ı tedbir; kalbin sebeplere bağlanmasını, nefsin geleceğe dair kurduğu vehmî senaryolarla Allah'ın Rezzâk ve Hakîm sıfatlarını unutmasını iptal etmektir.

İbn Atâullâh, nefsin 'tedbir' hastalığını şöyle tarif eder: İnsan, kâinatın kendi iradesi etrafında döndüğünü sanır; 'Şöyle yaparsam zengin olurum, böyle yaparsam felaketten kurtulurum' diyerek gece gündüz zihnini ve kalbini yorar. Bu durum iki büyük afete yol açar:

İskenderî'nin meşhur hikmeti bu hakikati şöyle haykırır: "Nefsin için tedbir almaktan rahatla! Zira senin yerine başkasının (Allah'ın) üstlendiği bir işi sen kendi üzerine almaya kalkışma!"

İbn Atâullâh'ın tasavvuf felsefesindeki en muazzam dengelerden biri, Esbâb ile Tecrîd arasındaki münasebettir. Şâzelî yolu, insanları cemiyetten, çarşıdan ve ticaretten koparan bir zühd mektebi değildir.

İskenderî hikmetinde şöyle buyurur: "Allah seni sebepler içinde (ticarette, sanatta, memuriyette) tutmuşken senin tecrîde (köşeye çekilip hiçbir işle uğraşmamaya) meyletmen gizli bir şehvettir. Allah seni tecrîdde tutmuşken senin sebeplere meyletmen ise yüksek himmetten aşağıya düşmektir."

Kural gayet açıktır: Mümin, eli işte, kalbi Hak'ta olan kimsedir. Beden sebeplere sarılır (tarlasını eker, dükkanını açar, ilmini tahsil eder); fakat kalp asla o sebebe güvenmez. Bilir ki tohumu yeşerten toprak veya su değil, ancak ve ancak Fâliku'l-Habbi ve'n-Nevâ olan Allah Teâlâ'dır.

et-Tenvîr'de tevekkül kavramı sahte sofuların tembellik anlayışından tamamen arındırılır. İskenderî, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) 'Deveni bağla, sonra tevekkül et' hadis-i şerifini tefsir ederken şu inceliğe dikkat çeker:

Deveye ipi vurmak şeriatın emri ve hikmetin gereğidir. Fakat devenin kaybolmayacağına devenin ipine değil, Allah'ın hıfzına güvenmek ise hakikatin ve tevhidin gereğidir. İpi bağlamayan ahmaktır, ipe güvenen ise gâfildir.

Hakiki tevekkül; kulun bütün beşerî gayretini sergiledikten sonra kalbini sonuçların endişesinden tamamen arındırması ve 'Hakkımda en hayırlı olanı Rabbim takdir etmiştir' huzuruyla sükûnete ermesidir.

İskenderî'ye göre tedbirin terk edilmesinin ulaştırdığı nihai zirve Makam-ı Rızâdır. Kul, ilahi takdirin tecellileri karşısında itirazı bırakıp teslim olduğunda, dünyada iken cennet huzurunu yaşamaya başlar.

İbn Atâullâh der ki: "Sana gelen şey, senin için takdir edilmiş olandır; kaçırdığın şey ise ezelde senin nasibin olmayandır. Öyleyse neye üzülüyor, neye hasret çekiyorsun? Eğer Allah'ın senin hakkındaki takdirinin inceliklerini ve rahmetini görebilseydin, O'nun senin için seçtiğinden başka bir şeyi asla istemezdin."

Bu şuur, insanı hadiselerin dalgaları arasında sarsılmayan bir dağ gibi kılar. Hastalıkta da sıhhatte de, varlıkta da darlıkta da kulun lisanı aynıdır: 'Elhamdülillâhi alâ külli hâl'.

İbn Atâullâh, eserin ilerleyen fasıllarında şeytanın ve nefsin insanı en çok vurduğu nokta olan 'rızık korkusu'nu tedavi eder. Kur'ân-ı Kerîm'de 'Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size cimriliği emreder' (Bakara, 268) buyrulmaktadır.

İskenderî bu korkuyu yakîn nuruyla dağıtır: "Sen daha annen karnında bir kan pıhtısı iken senin rızkını veren, hiçbir gücün ve tedbirin yokken seni doyuran Rabbin; bugün sana akıl, ayak ve el vermişken mi rızkını kesecek? Rızık, ömür gibi takdir edilmiştir; ecelin gelmeden rızkın bitmez, rızkın bitmeden de ecelin gelmez."

Bu hakikati kalbine sindiren mümin, zalimlere boyun eğmez, haram lokmaya tevessül etmez ve rızık endişesiyle izzetini ayaklar altına aldırmaz.

İbn Atâullâh el-İskenderî'nin et-Tenvîr fî İskātı't-Tedbîr şaheseri, onun el-Hikemü'l-Atâiyye'si ile ayrılmaz bir bütündür. Biri hikmetin tohumları, diğeri ise o tohumların meyveye durmuş halidir.

Bu külliyatın talibine verdiği nihai ders şudur: Sen Allah'ın kulusun, kâinatın sahibi değil. Sen kulluk vazifeni (ibadet, adalet, merhamet ve gayret) hakkıyla yerine getir; Rabbinin rububiyet işlerine (rızık, gelecek ve neticeler) karışma. Kendi dar aklının tedbirini terk et ki, Allah'ın sonsuz rahmetinin ve inayetinin tecellileri seni kuşatsın.

İskenderî'nin bu irfani mirası, asırlardır kalpleri aydınlatmaya, modern çağın buhranları içinde boğulan insanlara ebedî bir teslimiyet limanı sunmaya devam etmektedir.