İbn Atâullah el-İskenderî ve el-Hikemü'l-Atâiyye: Tevhid İrfanı, Tevekkül ve Hikmet Külliyatı

FASIL I: Şâzeliyye Mektebinin Üçüncü Kutbu: İbn Atâullâh el-İskenderî'nin Hayatı ve İrfanı

Tâcüddîn Ebü'l-Fazl Ahmed bin Muhammed bin Abdülkerîm İbn Atâullâh el-İskenderî (ö. 1309), Mısır'ın İskenderiye şehrinde fıkıh ve hadis ilimlerinin köklü bir âilesinde dünyaya geldi. Gençliğinde Mâlikî fıkhında derinleşmiş zâhirî bir âlimdi ve başlangıçta mutasavvıflara mesafeli durmaktaydı. Ancak Şâzeliyye tarikatının ikinci büyük kutbu olan Ebû'l-Abbâs el-Mürsî (k.s.) hazretleriyle karşılaşıp onun sohbet meclislerine katıldığında, zâhir ile bâtının, akıl ile kalbin, şeriat ile hakikatin nasıl ayrılmaz bir tevhid oluşturduğunu müşâhede etti.

İbn Atâullâh, Mürsî'nin vefatından sonra Kahire'ye geçerek Ezher Camii'nde hem zâhirî ilimleri hem de tasavvuf ahlakını tedris etti. İbn Teymiyye ile Kahire sokaklarında yaptığı meşhur ilim münazaraları ve hürmetkâr duruşu, onun hem ehl-i şeriat hem de ehl-i tarikat nezdindeki yüksek mevkisini tescil etmiştir.

FASIL II: el-Hikemü'l-Atâiyye'nin Yapısı: Üç Yüz İrfânî Vecîze ve Tevhid Âbidesi

İbn Atâullâh'ın en meşhur eseri olan el-Hikem, Arap edebiyatının ve tasavvuf nesrinin erişilmez bir şaheseridir. Yaklaşık üç yüz kısa, vurucu ve hikmet dolu vecîzeden müteşekkildir. İslâm dünyasında asırlarca medreselerde, tekkelerde ve irfan halkalarında başucu kitabı olmuş; İbn Acîbe'den Ahmed Zerrûk'a, İbn Abbâd er-Rundî'den Abdullah Gangohî'ye kadar onlarca büyük âlim tarafından şerh edilmiştir.

Eserin ana teması; şirkin en gizli şekli olan insanın kendi ameline, aklına ve sebepler dairesine güvenmesini yıkmak ve kulu saf Tevhid'in kucağına, mutlak tevekkül ve rızâ makamına teslim etmektir.

FASIL III: Amellere Dayanmanın İptali ve Birinci Hikmetin Sırrı

el-Hikem'in ilk ve en sarsıcı hikmeti şöyle başlar:

İbn Atâullâh burada sâlikin kalbini cerrahi bir neşterle muayene eder: Bir insan ibadet ettiği günlerde kendini cennetlik hissedip neşeleniyor, ancak bir kusur işlediğinde içine derin bir ümitsizlik ve ye's çöküyorsa; bu kişi aslında Allah'ın lütfuna değil, kendi ibadetine ve ameline güvenmektedir! Halbuki ameller neticeyi doğuran sebepler değildir; asıl kurtarıcı olan, Hakk'ın mutlak fazlı ve keremidir.

FASIL IV: Esbâp ve Tecrid Dengesi: İrâde-i İlâhiyye'ye Teslimiyet

İkinci hikmet, sâlikin dünyadaki meşguliyeti ile manevi hali arasındaki dengeyi tanzim eder:

Şâzeliyye mektebinin temel prensibi dünyayı terketmek değil, kalpten dünya muhabbetini çıkarmaktır. Esnaf olan salik dükkanında dürüstçe ticaret yaparken kalben Hakk ile beraberdir; inzivadaki salik ise halvethanesinde tefekkürle meşguldür. Kişi kendi keyfiyle makam seçemez; Allah onu nerede vazifelendirmişse orada şükür ve ihlasla kulluk eder.

FASIL V: Kabz ve Bast Halleri: Ruhun Darlık ve Ferahlık İmtihanları

İbn Atâullâh, kalbin mevsimleri olan Kabz (ruhanî sıkıntı, darlık) ve Bast (ruhanî ferahlık, genişlik) hallerini derinlemesine tahlil eder:

FASIL VI: Duânın Kabulü ve Vakitlerin Bâtınî Sırrı

İbn Atâullâh der ki: "Israrla dua ettiğin halde icâbetin gecikmesi seni ümitsizliğe düşürmesin. Zira O sana icâbeti garanti etmiştir; lakin senin istediğin vakitte değil, senin için en hayırlı olan vakitte! Ve senin istediğin şekilde değil, senin için en faydalı olan surette!"

Kul çoğu zaman kendisi için felaket getirecek bir şeyi ısrarla talep eder. Rahmân ve Rahîm olan Allah, kulunu himaye ederek o duayı başka bir zamana veya ahiret azığına tehir eder. Duadaki asıl gaye bir şey elde etmek değil, kulun acziyetini ve fakrını arz ederek Rabbiyle münacatta bulunmasıdır.

FASIL VII: Basiretin Önündeki Perdeler ve Nurun Doğuşu

İbn Atâullâh insanın melekût hakikatlerini göremeyişini gözün körlüğüne değil, kalbin kirliliğine bağlar: "Kâinatın suretleri kalbinin aynasında nakşedilmişken bir kalp nasıl nurlanabilir? Veya şehvetlerinin bukağısıyla bağlanmışken bir ruh Allah'a nasıl kanat açabilir?"

Kalpten mâsivâ (dünya kaygısı, mal sevgisi, riyâ) tozları temizlendiğinde basiret nuru açılır ve salik her eşyada Cenâb-ı Hakk'ın nurlarını aşikâr olarak müşâhede etmeye başlar.

FASIL VIII: Sâlikin Günlük Hikem Tefekkür ve Murakabe Virdi

Şâzelî mektebinde her gün bir hikmetin tefekkür edilmesi tavsiye olunur. Özellikle günümüzün koşturmacası içinde kaybolan zihni toparlamak için şu üç altın prensip günlük murakabe virdi olarak icra edilir:

1. Tedbir ve İhtiyârı Bırakmak: Kendi sınırlı aklınla kurguladığın geleceğe endişelenmeyi bırak; zira Allah senin geleceğini senden daha iyi tanzim etmektedir.
2. Gizli Nimetleri Görmek: Mahrumiyet zannettiğin hadiseler, belki de seni büyük bir helâkten kurtaran ilahi bir zırhtır.
3. Nimetten Mün'im'e (Nimeti Verene) Yönelmek: Gelen hediyeye takılıp hediyeyi vereni unutmamak.

FASIL IX: İbn Acîbe ve Ahmed Zerrûk Şerhlerinde el-Hikem'in Zirvesi

el-Hikem, yazıldığı günden bu yana İslâm tasavvufunun anayasası kabul edilmiştir. Şeyh Ahmed Zerrûk bu eseri 30 defadan fazla şerh etmiş; İbn Acîbe ise Îkāzu'l-Himem fî Şerhi'l-Hikem adlı anıtsal şerhinde her bir vecîzenin hem fıkhî, hem ahlakî, hem de hakikat mertebesindeki bâtınî mânâlarını açığa çıkarmıştır.

FASIL X: Modern İnsanın Anksiyete ve Gelecek Kaygılarına Şâzelî Hikmet Reçeteleri

Modern çağın en yaygın psikolojik salgını olan kontrol takıntısı, tükenmişlik sendromu ve gelecek kaygısı; İbn Atâullâh'ın 700 yıl önce yazdığı teşhislerle birebir örtüşür. İbn Atâullâh insanın sırtındaki taşıyamayacağı yükleri (kaderi yönetme vehmini) yere indirmesini emreder: "Rabbinin üstlendiği rızık ve ecel gibi hususlarda kendi nefsini yorma; Rabbinin senden istediği kulluk ve ihlas hususunda ise tembellik etme!"

FASIL XI: Hikem-i Atâiyye'nin Kalbi: Tedbîri Terk Edip Takdîre Rızâ Göstermek

Şâzeliyye mektebinin üçüncü kutbu Tâcüddîn Ahmed İbn Atâullâh el-İskenderî (ö. 709 / 1309), İslâm dünyasının en çok okunan hikmet mecmuası olan El-Hikemü'l-Atâiyye'nin müellifidir. Hikem'in en can alıcı kaidelerinden biri şudur: 'Senin kendi nefsin için tedbire kalkışman, Allah'ın senin için takdir ettiği şeyi terke yeltenmendir. O'nun senin namına üstlendiği şeyi sen dert edinme!'

İskenderî, insanın yarın endişesiyle helak olmasını imandaki zaafa bağlar. Kul, sebepleri yerine getirmekle mükelleftir; ancak kalbini sebeplere bağlayıp endişeye kapılmak şirk kokan bir gaflettir. Hakiki tevekkül, rızkı sebepten değil, Rezzâk-ı Zülcelâl'den bilip iç huzuruna ermektir.

FASIL XII: Kabz ve Bast Halleri, Recâ ve Havf Terazisi

İskenderî, kalbin iki büyük manevi iklimi olan 'Kabz' (ruhî daralma, sıkıntı) ve 'Bast' (ruhî ferahlık, neşe) hallerini şerh ederken sâlikleri uyarır: Çoğu derviş kabz halinden korkar, bast halini arzular; oysa İskenderî'ye göre kabz hali manevi gelişme için çok daha emniyetlidir.

Çünkü bast halinde nefsin gurura kapılma ve haddi aşma tehlikesi büyüktür; kabz halinde ise nefs ezilir, kul aczini anlar ve Rabbine tam bir iltica ile sığınır. Arif olan kimse gecenin gündüze, kışın bahara gebe olduğunu bilir; her iki halde de Cenâb-ı Hakk'ın edebine sarılır.

FASIL XIII: Tâcü'l-Arûs ve Nefis Terbiyesinin Pratik Reçeteleri

İbn Atâullah'ın ahlak ve vaaz şaheseri Tâcü'l-Arûsi'l-Hâvî li-Tehzîbi'n-Nüfûs, sâlikin günlük hayatında uygulayacağı pratik zikir ve edep reçeteleridir. Kalbi karartan dört düşmanı teşhis eder: Çok konuşmak, çok yemek, çok uyumak ve lüzumsuz insanlarla aşırı ihtilât etmek.

Bu dört engeli aşmanın yolu ise 'Zikr-i Dâimî' ve seher vakitlerinde yapılan 'İstiğfâr-ı Hakîkî'dir. İskenderî, camide yapılan bir saatlik tefekkürün, şuursuzca kılınan bin rekât nafile namazdan daha hayırlı olduğunu belirterek uyanık bir kalbin önemini vurgular.

FASIL XIV: İskenderî ile İbn Teymiyye Arasındaki Kahire Münazarası

İslam düşünce tarihinin en hayret verici ve asil münazaralarından biri, Kahire'de İbn Atâullah el-İskenderî ile İbn Teymiyye arasında gerçekleşmiştir. İbn Teymiyye tasavvufa ve tevessüle yönelttiği sert eleştiriler sebebiyle mahkemeye sevk edildiğinde, İbn Atâullah onunla yüz yüze ilmî bir müzakereye girişmiştir.

İskenderî; Peygamber Efendimiz (s.a.v.) ve salih kullarla tevessül etmenin şirke değil, bizzat Allah'ın sevdiklerine duyulan hürmete dayandığını Ehl-i Sünnet usûlüyle ispatlamıştır. Münazara sonunda İbn Teymiyye, İskenderî'nin engin fıkhına, zarafetine ve ihlasına hayran kalmış; iki dev âlim birbirlerine dua ederek ayrılmışlardır. Bu hadise, İslâmî tartışma ahlakının zirvesidir.

FASIL VI: el-Hikemü'l-Atâiyye'nin Mimarisi: Tevhid, Tevekkül ve Tedbîr-i Nefis Tasfiyesi

Şâzelî mektebinin üçüncü kutbu Tâcüddîn İbn Atâullâh el-İskenderî, el-Hikemü'l-Atâiyye adlı şaheserinde, İslâm ahlâk ve irfanının özünü iki yüz altmış dört vecizede billurlaştırmıştır. İskenderî'nin ilk hikmeti şudur: 'Kusur ve sürçme anında ümidin azalması, amele güvenmenin alametlerindendir.' Bu ilk cümle, sâlikin bütün mânevî enaniyetini yerle bir eder. Kurtuluş amelde değil, Cenab-ı Hakk'ın sonsuz fazl u keremindedir.

İskenderî eserde tedbîr (kendi aklıyla geleceği planlayıp Allah'a güvenmeme) illetini şiddetle tenkit eder: 'Allah'ın senin için üstlendiği şeyi sen kendi nefsine dert edinme; senin üzerine vazife olan kulluk vazifelerini ise ihmal etme.' Bu hikmet, modern insanın anksiyete, gelecek kaygısı ve tükenmişlik buhranlarına asırlar öncesinden sunulmuş en tesirli ruhanî şifadır.

FASIL VII: Şâzeliyye Usûlü: Asık Suratlı Çilecilik Yerine Şükür ve İzzet Tasavvufu

İbn Atâullâh, mürşidi Ebü'l-Abbas el-Mürsî ve kurucu pîr Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'den tevarüs ettiği Şâzelî terbiye metodunu Hikem'e nakşetmiştir. Şâzeliyye, dünyadan el etek çekip yamalı hırkalarla dilenen pasif bir çilecilik değil; temiz giyinen, çalışan, kazanan, cemiyetin içinde izzetle yaşayan fakat kalbine dünya sevgisini asla sokmayan bir 'Şükür ve İzzet' tasavvufudur.

Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'nin buyurduğu gibi: 'Zühd elin boş olması değil, kalbin hür olmasıdır.' İskenderî, sâlike sebepler dünyasında vazifesini bihakkın ifa etmeyi, fakat neticeyi yalnız Müsebbibü'l-Esbâb'dan beklemeyi öğütler. Bu anlayış, İslâm medeniyetinin iktisadî ve ahlâkî dinamizmini diri tutan en sağlam omurgadır.

FASIL VIII: İbn Teymiyye ile Münazara: Kahire Sokaklarında İlim ve Edep Dersi

İbn Atâullâh el-İskenderî, Mısır'da Ezher Camii'nde tefsir ve hadis dersleri veren büyük bir Mâlikî fakihiydi. Selefî âlim İbn Teymiyye Kahire'ye geldiğinde ve tasavvuf aleyhine vaazlar verdiğinde, İskenderî onunla bizzat yüzleşmiş ve ilmî bir münazara yapmıştır.

İskenderî münazarada Resûlullah (s.a.v.) ile tevessül, istigāse ve evliyâullahın kerameti konularını hadis ve fıkıh delilleriyle müdafaa etmiştir. Ancak bunu yaparken İbn Teymiyye'ye asla hakaret etmemiş, bilakis onun ilmine hürmet göstererek edep dersi vermiştir. İbn Teymiyye dahi İskenderî'nin ahlâkına ve dirayetine hayran kalmış, hapisteyken kendisine yardım eden İskenderî'ye teşekkür etmiştir. Bu menkıbe, ulema arasındaki ihtilafın nasıl yüksek bir ahlâkla yürütüleceğinin şaheseridir.

FASIL IX: Letaifü'l-Minen ve Münâcât: Kalp Gözünü Açan Sermedî Dualar

Hikem-i Atâiyye'nin sonunda yer alan meşhur Münâcât (Yakarışlar), İslâm dua edebiyatının erişilmez zirvesidir: 'İlâhî! Varlığımda fakirlik benden zâtî bir sıfattır; zenginlik ise Senin zâtından bana bir lütuftur. İlâhî! Seni bulan neyi kaybetti? Seni kaybeden neyi buldu? Senden gayrısına razı olan ne kadar da hüsrandadır!' Bu cümleler, okuyucunun kalbinde muhabbetullâh volkanları patlatır.

İskenderî'nin Letâifü'l-Minen adlı eseri ise Şâzelî pîrlerinin hayatını ve kerametlerini anlatan eşsiz bir menâkıbnâmedir. İbn Atâullâh, tasavvufu felsefî bir lafazanlık olmaktan çıkarıp bizzat yaşanan bir aşk ve teslimiyet ahlâkı kılan ebedî bir irfan kutbudur.

FASIL X: "Varlığını İsimsizlik Toprağına Göm..." Hikmetinin Tevazu ve İhlâs Felsefesi

Şâzelî mektebinin kutbu İbn Atâullâh el-İskenderî'nin el-Hikemü'l-Atâiyye'sindeki en sarsıcı hikmetlerinden biri şudur: "İdfin vücûdeke fî ardı'l-humûl, fe-mâ nebete mimmâ lem yudfen lâ yetimmü netâicühû" (Varlığını şöhretsizlik ve isimsizlik toprağına göm! Zira toprağa gömülmeyen tohum filizlenmez, meyvesi kemâle ermez).

İbn Atâullah, tasavvuf yolunda en büyük engelin 'şöhret sevdası', 'önderlik tutkusu' ve 'tanınma arzusu' olduğunu belirtir. Bir tohum yerin karanlığına gömülüp çürümedikçe koca bir çınar olamaz. Sâlik de benliğini, nefsânî iddialarını ve unvanlarını tevazu toprağına gömmelidir. Gizlilikte olgunlaşmayan bir amel, riyâ ve kibir rüzgârlarıyla hemen kurur. Hakiki büyüklük, Hakk katında bilinip halk katında meçhul kalmayı tercih etmektir.

FASIL XI: "Gaflet İçinde Yapılan Zikir, Hiç Yapılmayan Zikirden Hayırlıdır" Hikmetinin Zikir Dereceleri

Dervişlerin en çok tereddüde düştüğü konulardan biri, zikir esnasında kalbin başka şeylerle meşgul olması durumunda zikrin bırakılıp bırakılmayacağıdır. İbn Atâullah bu vesveseyi darmadağın eden muhteşem bir hikmet vaz'eder: "Kalbin gâfil olsa bile zikri terk etme! Zira zikirden tamamen gafil kalmak, zikir esnasında gafil olmaktan çok daha kötüdür. Umulur ki Allah seni gaflet zikrinden huzur zikrine, huzur zikrinden şuhûd zikrine, şuhûd zikrinden de Zâtî müşahedede fenâ zikrine yükseltir."

Dil zikrettikçe bir gün kalp uyanır; kalp uyandıkça ruh coşar; ruh coştukça sır vuslata erer. Şeytanın 'madem kalbin burada değil, boşuna yorulma' vesvesesi müridi zikirden koparma tuzağıdır. Derviş dilini tesbihle ıslatmaya devam etmelidir; su aktıkça borudaki pası söker atar.

FASIL XII: "Hakk'tan Başkasına İhtiyaç Arz Etmek, Fakirin Fakire El Açması Gibidir" Tevekkül Kanunu

Hikem'in tevekkül ve tevhîd doruklarından biri: "Lâ terfa'anne ilâ gayrihî hâceten hüve müvridühâ aleyke, fe-keyfe yerfeu gayruhû mâ kâne hüve lehu vâdıan?" (Başına gelen bir ihtiyacı ve sıkıntıyı Allah'tan başkasına arz etme! Zira o derdi sana veren O iken, başkası O'nun takdir ettiğini nasıl kaldırabilir? Fakir bir muhtacın, kendi gibi fakir bir muhtaca el açması ne kadar acınasıdır!).

İbn Atâullah, esbâba riayet etmeyi emreder fakat esbâba dayanmayı şirk sayar. İnsanlardan medet ummak, kalbi zillet çukuruna düşürür. İhtiyacını sadece Müsebbibü'l-Esbâb'a arz eden kimse, izzet-i nefisle yaşar. Cenâb-ı Hak bir kapıyı kapattıysa O'ndan başka açacak yoktur; O bir kapıyı açtıysa bütün cihan bir araya gelse kapatamaz.

FASIL XIII: İbn Atâullah'ın Şâzelî Zikir Meclisleri ve Tenvîr fî İskâtı't-Tedbîr Eserinde Rızâ Makamı

İbn Atâullah'ın Hikem'den sonraki en tesirli eseri et-Tenvîr fî İskâtı't-Tedbîr (Kendi Tedbir ve İradesini Hakk'a Bırakmada Nurlanma) adını taşır. Bu eser, modern insanın en büyük hastalığı olan gelecek kaygısı, stres ve kontrol saplantısına karşı şifâdır. İskât-ı tedbîr, tembellik etmek veya çalışmamak değil; vazifeni hakkıyla yaptıktan sonra neticeyi ve kaderi Hakk'ın sonsuz hikmetine teslim etmektir.

Şâzeliyye ekolünün pîri Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'nin terbiyesinde yetişen İbn Atâullah, İskenderiye ve Kahire Ezher meclislerinde binlerce talebeye bu hürriyet felsefesini aşılamıştır. Hakîkî hürriyet, mâsivâya kul olmaktan kurtulup yalnız Allah'a kul olmaktır. Rızâ makamına eren derviş, fırtınalar ortasında sükûnet limanında demirlemiş bir gemi gibidir; ne rüzgâr onu sarsabilir ne de dalgalar batırabilir.