Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî: Kitâbü'l-İsfâr an Netâici'l-Esfâr, Kâinattaki Kozmik Seferler ve Vuslat Külliyâtı
Varlığın Yedi Büyük Kozmik ve Ruhanî Yolculuğu; Hakk'ın Nüzûlü, Peygamberlerin Seferleri, İnsanın Seyr-ü Sülûku ve Âlem-i Misâl Keşifleri Üzerine 10 Fasıllık Büyük Monografi.
FASIL I: Sefer Metafiziği ve Kitâbü'l-İsfâr: Hareket Halindeki Kâinatın İrfanı
Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî kaddesallâhu sırrahu'l-azîz, 'Kitâbü'l-İsfâr an Netâici'l-Esfâr' (Yolculukların Neticelerini Açığa Çıkaran Kitap) adlı muazzam risalesinde, varlığın özünün 'sefer' (yolculuk ve daimi hareket) olduğunu ilan eder. İbnü'l-Arabî'ye göre durağanlık (sükûn) bir vehimdir; zerrelerden galaksilere, melekût nurlarından insan kalbine kadar her şey her an kesintisiz bir sefer halindedir. 'İsfâr' kelimesi Arapça'da hem sabah aydınlığının karanlığı yarıp açığa çıkması, hem de bir hakikatin perdesinin aralanması demektir. Yolculuk (sefer) ise, insanın kendi iç dünyasında gizli duran ilâhî istidatları, sabrı, aşkı ve mârifeti açığa çıkaran en büyük ciladır. Şeyh şöyle der: 'Kâinatta hiçbir şey durmaz; zira durursa yok olur. Varlık, Hakk'ın 'Kün' (Ol) emriyle başlayan ebedî bir yürüyüşten ibarettir.'
FASIL II: Hakk'ın Kendi Zâtından Halkına Seferi: Nüzûl ve Tecellî-i Dâimî
Kitâbü'l-İsfâr'ın en sarsıcı faslı, ilk seferin Allah Teâlâ'nın 'Gayb-ı Mutlak' ve 'Amâ' mertebesinden zuhur ve şehâdet âlemine doğru olan nüzûl seferi olduğunu açıklamasıdır. Bu sefer bir mekân değişikliği veya cismani intikal değildir; ilâhî isim ve sıfatların kemâlâtını kendi aynasında müşahede etmek muradıyla başlayan tecellî hareketidir. 'Ben gizli bir hazine idim; bilinmeyi sevdim ve mahlukatı yarattım' kudsî hadisi bu seferin itici gücüdür. Aşk, varlığın motorudur. Allah Teâlâ her an yeni bir şe'ndedir (Rahmân, 29); yani her an tecellîden tecellîye, nüzûlden nüzûle bir seferdedir. Bu tecellîlerin asla tekrarı yoktur (Lâ tekrâra fi't-tecellî); her an yepyeni bir yaratılışla kâinat tazelenir.
FASIL III: Hz. Âdem'in (a.s.) Cennetten Yeryüzüne Seferi: Düşüş Değil, Hilafet Yürüyüşü
İbnü'l-Arabî, Hz. Âdem'in Cennet'ten yeryüzüne indirilmesini klasik teolojideki gibi bir 'cezalandırma' veya 'aşağılanma' olarak görmez; bilakis bu, insanın 'Yeryüzü Halifesi' (Halîfetullah) olma vazifesini fiilen icra etmesi için mukadder kılınmış ruhanî bir seferdir. Cennet, ilâhî celâl ve kahr tecellîlerinin bulunmadığı, sadece cemâl ve nimet yurdudur. Oysa insan bütün ilâhî isimleri (Esmâ'nın tamamını) taşımaktadır. İnsanın hem lütuf hem kahır, hem şifa hem dert, hem affetme hem adalet gibi zıt kutuplu isimleri kemâliyle yansıtabilmesi için zıtlıkların meydanı olan dünya gurbetine sefer etmesi zaruri idi. Âdem'in seferi, potansiyel kemâlâtın fiiliyata çıktığı kutlu bir iniştir.
FASIL IV: Hz. İdrîs'in (a.s.) Ulvî Feleklere Seferi: Mekân-ı Aliyy ve Hikmet Miracı
Kur'ân-ı Kerîm'de 'Biz onu yüce bir mekâna yükselttik' (Meryem, 57) âyetiyle zikredilen Hz. İdrîs'in (a.s.) seferi, insanın maddeden manaya, kesif cisimden latif nura yükselişinin modelidir. İbnü'l-Arabî'ye göre İdrîs (a.s.), Güneş feleğine (Dördüncü Kat Semâ) yükselerek orada hikmet, hendese, kozmografya ve tevhîd ilimlerinin kutbu olmuştur. İdrîs'in seferi, bedenin nefis terbiyesi ve riyazetle melekûtîleşmesi neticesinde yerçekiminden ve süflî kayıtlardan kurtulup göksel nurlara kavuşmasıdır. Bu sefer, kâmil ariflerin 'tayy-i mekân' ve 'urûc' sırrının peygamberî prototipidir.
FASIL V: Hz. Nûh'un (a.s.) Gemi Seferi: Helak Dalgasından Selâmet Kıyısına İrfan
Hz. Nûh'un Tufan esnasındaki seferi, küfür ve cehalet sularının yeryüzünü kapladığı bir devirde, vahiy gemisine binerek selâmete erme sırrıdır. İbnü'l-Arabî, Nûh'un gemisini şeriat-ı mutahhara; azgın tufan dalgalarını ise nefsani heva ve şüpheler olarak tevil eder. Gemi dağlar gibi dalgalar arasında seyrederken Nûh (a.s.) 'Bismillâhi mecrâhâ ve mürsâhâ' (Onun yüzmesi de durması da Allah'ın adıyladır - Hûd, 41) demiştir. Bu sefer, salikin dünya denizinde boğulmaktan kurtulup tevhîd gemisine sığınması ve 'Cûdî' dağı olan hakikat zirvesine demir atmasıdır.
FASIL VI: Hz. İbrâhîm'in (a.s.) Putlardan Rabbine Hicreti: 'İnnî Zâhibün ilâ Rabbî'
Hz. İbrâhîm'in 'Ben Rabbime gidiyorum, O beni doğru yola iletecektir' (Sâffât, 99) feryadı, zâhirî hicretin ötesinde mutlak bir tevhid seferidir. Babil'in putperest Nemrud saltanatından Ken'an diyarına ve Mekke'nin ekinsiz vadisine göç eden İbrâhîm (a.s.), yıldızlara, aya ve güneşe bakıp batınca 'Lâ uhibbü'l-âfilîn' (Ben batanları sevmem) diyerek mâsivâyı terk etmiştir. İbnü'l-Arabî'ye göre Halîlullâh'ın seferi; taklitten tahkike, aklî istidlalden doğrudan kalp şuhûduna yapılan hicrettir. Nemrud'un ateşi içine atıldığında dahi Cebrail'e 'Rabbim halimi biliyor, O'ndan bir şey istememe hacet yok' demesi, seferin teslimiyet ve rıza durağına ulaştığının şahididir.
FASIL VII: Hz. Mûsâ'nın (a.s.) Tûr-ı Sînâ ve Hızır Seferleri: Kelâm ve Ledün Arayışı
Hz. Mûsâ'nın hayatı baştan sona seferlerle doludur: Mısır'dan Medyen'e kaçış, Medyen'den Mısır'a dönüş, Tûr Dağı'na yükseliş ve Hızır (a.s.) ile Mecma'u'l-Bahreyn'e (İki Denizin Birleştiği Yer) yürüyüş. Tûr Dağı'ndaki seferde Mûsâ (a.s.) bir ateş ararken ilâhî hitapla şereflenmiş ve Kelîmullâh olmuştur. Hızır (a.s.) ile yaptığı sefer ise, zâhirî şeriat ilminin ötesinde bâtınî kader sırlarının (ilm-i ledün) keşfedilmesidir. Şeyh-i Ekber şöyle der: 'Mûsâ gibi ulu'l-azm bir peygamber bile bir velînin ardında sefer etmeye muhtaç kılınmıştır ki, ilimde kibir kırılıp mârifet deryasının sonsuzluğu anlaşılsın.'
FASIL VIII: Hz. Muhammed Mustafa'nın (s.a.v.) İsrâ ve Mirac Seferi: Kâbe Kavseyn Vuslatı
Bütün kozmik seferlerin mutlak zirvesi ve tacı, Fahr-i Kâinât Efendimiz'in (s.a.v.) Mescid-i Harâm'dan Mescid-i Aksâ'ya (İsrâ) ve oradan Sidretü'l-Müntehâ'yı aşarak Kâbe Kavseyni ev Ednâ makamına yaptığı Mirac seferidir. Bu seferde mekân ve zaman dürmüş; Cebrail'in bile 'Bir parmak daha ilerlersem yanarım' dediği hudut aşılmış ve Habîbullah perdesiz olarak Zât-ı Zülcelâl'in cemâlini müşahede etmiştir. Fakat bu seferin en büyük azameti, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) o sonsuz vuslat makamında kalmayıp, ümmetini irşad etmek ve insanlığı kurtarmak üzere tekrar kesret âlemine nüzûl etmesidir. İşte hakiki büyüklük budur.
FASIL IX: Salikin Dört Manevi Seferi: Esfâr-ı Erbaa Metafiziği
İbnü'l-Arabî, peygamberlerin bu kozmik seferlerinden hareketle her hakikat yolcusunun (salik) katetmesi gereken 'Dört Sefer' (el-Esfârü'l-Erbaa) nazariyesini vazeder: 1. **Seyr-i İlellâh (Allah'a Sefer):** Kesretten vahdete, günahtan seyr-e, nefsin arzularından Hakk'ın rızasına doğru olan ilk arınma seferidir; fenâ fillâh ile neticelenir. 2. **Seyr-i Fi'llâh (Allah'ta Sefer):** Hakk'ın isim, sıfat ve şuûnât deryasında zâtî tecellîlerle yapılan sonsuz mârifet yolculuğudur. 3. **Seyr-i Ani'llâh bi'llâh (Allah'tan Allah ile Sefer):** Vuslattan sonra halkın arasına dönüş; fakat kendi nefsiyle değil, Hakk'ın gözü, kulağı ve dili olarak dönüştür (Bekā bi'llâh). 4. **Seyr-i fi'l-Eşyâ bi'llâh (Eşyada Allah ile Sefer):** Yeryüzünde insanları irşad etmek, şeriatı ikame etmek ve her zerrede Hakk'ın tecellîsini görerek yaşamak.
FASIL X: Ebedî Sefer: Arifin Ölümden Sonraki ve Cennetteki Sonsuz Yürüyüşü
Kitâbü'l-İsfâr'ın nihai neticesi şudur: İnsan için hiçbir zaman 'seferin sonu' diye bir durak yoktur! Ölüm, cisim kafesinden berzaha seferdir; kıyamet, berzahtan mahşere seferdir; cennet ise tecellîden tecellîye, rüyetullahtan rüyetullaha yapılan ebedî bir temaşa seferidir. Şeyh-i Ekber eseri şu muazzam cümleyle mühürler: 'Ârif odur ki, hiçbir menzilde çadırını kalıcı olarak kurmaz; zira o bilir ki her menzilin ardında yeni bir tecellî ve sonsuz bir ufuk vardır. Sefer sonsuzdur, zira Sevgili'nin cemâli ve kemâli nihayetsizdir!'