FASIL I: 'İnşâü'd-Devâir' Eserinin Gayesi ve Kozmik Geometri Doktrini
Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî Hazretleri'nin (ö. 638/1240) Tunus'ta hicrî 598 senesinde kaleme aldığı İnşâü'd-Devâir ve'l-Cedâvil (Dairelerin ve Tabloların İnşası), metafizik hakikatleri geometrik şekiller, daireler, merkezler ve yarıçaplar üzerinden izah eden tarihteki en özgün kozmolojik şaheserdir.
İbn Arabî, kâinatın yaratılışını, ilahî mertebeleri ve insanın ontolojik konumunu soyut kelimelerle anlatmanın zihinlerde kargaşa yaratacağını görmüş; 'Daire' şeklinin başlangıcı ve sonu olmayan, her noktası merkeze eşit mesafede bulunan kutsal tabiatından istifade ederek Varlığın Haritasını çizmiştir.
FASIL II: Mertebeler Ayrımı: Hakk, Halk ve İmkân Daireleri
Eserde varlık üç ana daire üzerinden tasnif edilir:
1. Vücûd-ı Mutlak (Hakk Teâlâ): Varlığı kendinden olan, yokluğu muhal bulunan, hiçbir şeye muhtaç olmayan Zât-ı Zülcelâl.
2. Adem-i Mutlak (Mutlak Yokluk): Varlığı kabul etmeyen, asla zuhur bulamayacak olan salt yokluk.
3. Vücûd-ı Mümkin (Kâinat ve Mahlukat): Varlığı da yokluğu da mümkün olan, var olmak için Mutlak Varlık'a muhtaç bulunan kevn âlemi.
İbn Arabî, kâinatın bu iki uç (Mutlak Varlık ile Mutlak Yokluk) arasında bir gölge, bir berzah olduğunu geometrik şemalarla ispat eder.
Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin henüz Mağrib yıllarında, Tunus'ta kaleme aldığı İnşâü'd-Devâir ve'l-Cudûl (Dairelerin ve Tabloların İnşası), Ekberî kozmolojinin geometrik haritasıdır. İbnü'l-Arabî bu eserde, metafizik hakikatlerin insan zihnine sadece soyut kavramlarla değil; daireler, merkezler, çaplar ve teğetler vasıtasıyla somutlaştırılarak nakşedilebileceğini ispat etmiştir.
Eserin temel tezi, varlığın üç ana daire etrafında teşekkül ettiğidir: 1) Birinci Daire (Vücûd-ı Mutlak): Ne yokluğu kabul eden ne de bir sebebe muhtaç olan Cenâb-ı Hakk'ın Zât ve Sıfât dairesidir. 2) İkinci Daire (Adem-i Mutlak): Varlığı asla mümkün olmayan mutlak yokluktur. 3) Üçüncü Daire (el-Emrü'l-Küllî / el-Vücûdü'l-İmkânî): Ne mutlak var olan ne de mutlak yok olan; varlığı Hakk'ın icadıyla kaim, yokluğu ise zâtî olan imkân dairesidir (Kâinat, felekler, unsurlar ve insan).
İbnü'l-Arabî, pergelin sabit ayağını Vahdet noktasına, hareketli ayağını ise İmkân dairesine koyarak; çokluğun (kesretin) daima merkeze bağlı bir yarıçap olduğunu riyazî bir zarafetle temellendirir.
FASIL III: Dâiretü'l-Vücûd: Merkez Noktası ve Çevre Çizgisi
İbn Arabî'nin daire felsefesinde Merkez Noktası (Nuktatü'l-Merkez), kâinatın varlık sebebidir:
«Dairenin çevresindeki her bir nokta, varlığını merkezdeki tek noktaya borçludur. Eğer merkez noktası yok farz edilirse, çevre çizgisi anında dağılır ve yok olur. İşte Hakk Teâlâ bütün mevcudatın merkezidir; eşya ise o merkezin etrafında dizilmiş tecellî noktalarıdır.»Bu tahlil, kesretin (çokluğun) hakikatte tek bir Vahdet noktasından ibaret olduğunu gösteren en zarif hendesî burhandır.
FASIL IV: Akl-ı Evvel ve Levh-i Mahfuz Daireleri: Kalem ve Yazı
Yaratılışın ilk zuhur dairesi Akl-ı Evvel (İlk Akıl) veya diğer adıyla Kalem-i Âlâ'dır. Bu daire, İlahî İlim nurunun ilk kabzıdır ve 'Kün' (Ol) emrinin ilk tecellîgâhıdır.
Hemen onun karşısında Nefs-i Külliyye (Tümel Nefis) veya Levh-i Mahfuz dairesi yer alır. Kalem fâil, Levh ise kâbildir. Kalem'in Levh üzerine yazdığı her harf, kâinattaki bir varlığın, bir galaksinin, bir insanın ve bir zerre-i nûrun ezelî ve ebedî programıdır.
FASIL V: Heyûlâ, Cism-i Küll ve Felekler Silsilesi
İnşâü'd-Devâir'de manevi âlemden cismani âleme iniş (nüzûl kavsi) adım adım dairelerle resmedilir:
- Heyûlâ (İlk Madde) Dairesi: Henüz suret giymemiş, potansiyel varlık tohumu.
- Cism-i Küll (Tümel Cisim): Üç boyuta (en, boy, derinlik) kavuşan ilk kütle.
- Felek-i Atlas (Arş-ı A'zam): Yıldızsız, en dış felek; zamanın ve mekânın sınır çizgisi.
- Felekü'l-Burûc (Kürsî): 12 burcun ve sabit yıldızların dizildiği göksel kubbe.
- Yedi Seyyare Feleği: Zuhal, Müşteri, Merih, Şems, Zühre, Utârid ve Kamer küreleri.
FASIL VI: Dört Temel Unsur ve Madde Âlemi (Ustukussât)
Feleklerin hareketleri ve ışıkları neticesinde Ay-altı âlemde dört unsur teşekkül eder: Ateş (Hâr-Yâbis), Hava (Hâr-Ratb), Su (Bârid-Ratb), Toprak (Bârid-Yâbis).
İbn Arabî, bu dört unsurun birbiriyle imtizacından madenler (cemâdât), bitkiler (nebâtât) ve hayvanlar (hayvânât) dairelerinin zuhur ettiğini belirtir. Her daire bir öncekinin kemâlâtını devralarak yükselir.
FASIL VII: İnsan-ı Kâmil: Bütün Daireleri Kendinde Toplayan Küçük Kâinat
İnşâü'd-Devâir'in ana gayesi, insanın yaratılıştaki eşsiz yerini ilan etmektir:
«Âlem büyük insandır (el-İnsânü'l-Kebîr); insan ise küçük âlemdir (el-Âlemü's-Sagîr). Âlemdeki bütün daireler (Arş, Kürsî, Felekler, Unsurlar, Melekler, Cinler) insanda toplanmıştır. İnsanın kalbi Arş, aklı Kalem, hafızası Levh, damarları ırmaklar, kemikleri dağlar, canı ise İlahî Ruhtur.»
İnsan, varlık dairesinin hem son halkası (neticesi) hem de ilk halkasıdır (yaratılış gayesidir). Başlangıç ile son insanda birleşir; daire böylece tamamlanır.FASIL VIII: Nüzûl ve Urûc Kavsi: Dâire-i Vücûd'un Kapanışı
İbn Arabî, varlığı iki kavisli büyük bir daire olarak tanımlar:
1. Kavs-ı Nüzûl (İniş Yayı): Gayb-ı Mutlak'tan başlayıp melekût, ceberût, felekler ve maddeden geçerek en kesif nokta olan toprağa ve beşeriyet suretine iniş.
2. Kavs-ı Urûc (Yükseliş Yayı): İnsanın seyr-i sülûk ile nefis basamaklarını aşarak, maddeden mânâya, şeriatten hakikate geçip fenâ ve bekâ makamlarına ulaşarak aslına, yani Allah'a rücû etmesi.
'Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz' (Bakara, 156) âyetinin hendesî tefsiri budur.
FASIL IX: Gayb ve Şehâdet Aynaları: İki Dairenin Kesişimi
İbn Arabî, Gayb Âlemi ile Şehâdet Âlemini iki kesişen daire gibi tasvir eder. Bu iki dairenin kesiştiği müşterek arazi Âlem-i Misâl veya Berzah'tır.
Rüyalar, keşifler, meleklerin temessülü ve ruhani tecrübeler bu kesişim dairesinde cereyan eder. Geometriyi bu denli metafizik bir kavrayışla kullanan İbn Arabî, modern topoloji ve fraktal geometrinin asırlar öncesinden manevi temellerini atmıştır.
FASIL X: İnşâü'd-Devâir'in İrfanî ve Kozmolojik Kıymeti
İnşâü'd-Devâir, İslam medeniyetinin geometri, astronomi, felsefe ve tasavvufu nasıl muazzam bir tevhid potasında erittiğinin en parlak şahididir.
Bu eser, insana kâinatta tesadüfi bir toz zerresi olmadığını; aksine bütün göklerin, feleklerin ve dairelerin hürmetine tavaf ettiği mukaddes bir 'Varlık Halifesi' olduğunu idrak ettirir.
FASIL XI: Kozmik Daireler ile Ebced ve İlm-i Havâs Entegrasyonu
İbnü'l-Arabî'nin İnşâü'd-Devâir'de ortaya koyduğu daireler hendesesi, klasik İlm-i Havâs ve Ebced harf mistisizmiyle mükemmel bir ahenk teşkil eder. Şeyhü'l-Ekber'e göre 28 Arap harfi, kâinattaki 28 ontolojik mertebeye tekabül eder. Bu mertebeler Akl-ı Evvel'den başlayıp insan-ı kâmil suretine kadar inen 28 kozmik nefesi (Nefes-i Rahmânî) temsil eder.
Dairenin 360 derecesi, gök kubbedeki 360 felek derecesine ve 12 burcun 30'ar derecelik taksimatına aynadır. İnşâü'd-Devâir'deki her bir çember, merkezine yerleştirilen Ebcedî sayısal değerler ve Vefk kareleriyle manyetik bir rezonans alanı oluşturur. İbn Arabî buyurur ki: 'Hendese zihnin cilası, harfler varlığın tohumu, sayılar ise ilahi tecellînin mizanıdır. Bu üçünü birleştiren ârif, kâinat kitabını açık bir mushaf gibi okur.'
FASIL XII: İnşâü'd-Devâir'in Fütûhât-ı Mekkiyye ile Mukayesesi ve Kaynakça
İnşâü'd-Devâir, İbn Arabî'nin daha sonra kaleme alacağı anıtsal eseri el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'nin özellikle ilk fasıllarında yer alan 'Bâbü Mârifeti'l-Merâtib' (Mertebelerin Bilinmesi) bölümlerinin çekirdeği mesabesindedir. Fütûhât'taki binlerce sayfalık ontoloji, İnşâü'd-Devâir'in zarif dairelerinde konsantre edilmiş bir özet olarak parlar. H. S. Nyberg tarafından yapılan ilk ilmî neşri, eserin Doğu ve Batı ilim dünyasında keşfedilmesinde dönüm noktası olmuştur.
Temel Akademik ve İrfanî Kaynakça:
- Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, İnşâü'd-Devâir ve'l-Cedâvil, nşr. H. S. Nyberg (Kleinere Schriften des Ibn al-Arabi içinde), Leiden: Brill, 1919.
- Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye, nşr. Osman Yahyâ, Kahire 1972-1992.
- Toshihiko Izutsu, Sufism and Taoism: A Comparative Study of Key Philosophical Concepts, University of California Press, 1984.
- Michel Chodkiewicz, An Ocean Without Shore: Ibn Arabi, the Book, and the Law, SUNY Press, 1993.
- Mahmut Erol Kılıç, Şeyh-i Ekber: İbn Arabî Düşüncesine Giriş, Sufi Kitap, İstanbul 2009.
FASIL VII: Üç Eşmerkezli Kozmik Daire: Vücûd-ı Mutlak, Âlem ve İnsan
İbnü'l-Arabî'nin İnşâü'd-Devâir ve'l-Cedâvil eseri, Varlık Daireleri (Dâiretü'l-Vücûd), Gayb ve Şehâdet, Arş, Kürsî, Felek-i Atlas, Berzah ve İnsan-ı Kâmil mikrokozmosu.