İbn Abdilberr: Behcetü'l-Mecâlis ve Ünsü'l-Mücâlis, İrfânî Edeb, Hikmet ve Nefis Terbiyesi Külliyâtı

Endülüs İslâm medeniyetinin 'Mağrip ve Endülüs'ün Hadis Hâfızı ve Fakîhi' olarak ittifakla kabul ettiği Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. Abdilberr en-Nemerî el-Kurtubî (368-463 / 978-1071), Kurtuba hilâfetinin ilim ve edebiyat fışkıran altın zemininde yetişmiştir. O, et-Temhîd ve el-İstizkâr gibi fıkıh ve hadis dağlarını telif etmiş bir muhakkik olmakla kalmamış; aynı zamanda İslâm ahlak ve edebiyatının en zarif üstadı olmuştur.

İbn Abdilberr'in en sevilen, en çok okunan ve ruhları terbiye eden şaheseri Behcetü'l-Mecâlis ve Ünsü'l-Mücâlis ve Şehzü'l-Zâhin ve'l-Hâcis (Meclislerin Sevinci, Sohbet Arkadaşlarının Samimiyeti ve Zihinlerin Keskinleştiricisi), Endülüs'ün ruh inceliğini, zarafetini ve İslâmî hikmet geleneğini tek bir muazzam çatı altında toplayan abidevi bir eserdir.

İbn Abdilberr bu ölümsüz eserini telif gayesini açıklarken Hz. Ali radiyallâhu anh'ın meşhur sözünü düstur edinir: 'Bedenler yorulduğu gibi kalpler de yorulur; öyleyse onlara hikmetin latif ve zarif inceliklerini arayın.' Müellif, sürekli ağır fıkhî ihtilaflar ve kuru tartışmalarla yorulan zihinleri, Kur'an nurları, nebevî vecizeler, antik hakîmlerin tecrübeleri ve hikmetli şiirlerle diriltmeyi hedeflemiştir.

Eser, tevhid ve akıldan başlayarak ilim, edep, hilim, cömertlik, dostluk, susma ve konuşma sanatı, adalet, hükümdarlık idaresi, kadın ve aile ahlakı, sabır, şükür ve nihayetinde ölüm ve ahiret tefekkürüne kadar uzanan 133 müstakil babi ihtiva eder. Her bir bab, bir ilim meclisi olup okuyucuya manevi bir ziyafet sunar.

Behcetü'l-Mecâlis'in açılış fasılları aklın ve ilmin yüceliğine tahsis edilmiştir. İbn Abdilberr'e göre akıl, Cenâb-ı Hakk'ın insana bahşettiği en büyük nur ve teklifin menatıdır (sorumluluk merkezidir). Ancak akıl tek başına kaldığında serapların peşinde kaybolabilir; onun pusulası ilâhî vahiydir.

Müellif, ilmi amelsiz taşıyanları 'kitap yüklü merkeplere' benzeten âyetin sırrını şerh eder. Hakiki ilim, insanı kibre ve üstünlük taslamaya değil; hilme, tevazuya, haşyete ve Cenâb-ı Hakk'a karşı derin bir hayrete sevk eden ilimdir. İlim erbabının meclisi, nefislerin tezkiye edildiği ve kalplerin dirildiği birer şifa yurdudur.

İbn Abdilberr, İslâm ahlakının en nazik unsurlarından olan dil terbiyesine geniş yer ayırır. Eserde zikredilen hakîmâne bir darb-ı mesel şudur: 'Söz gümüşse sükût altındır; zira konuşmak bir ihtiyaçsa, susmak bir sanattır.' Dil, kalbin penceresi ve aklın terazisidir; insanın seviyesi ve rûhî derinliği söylediği kelimelerin nezaketinde aşikâr olur.

Müellif, hikmetsiz gevezeliğin kalbi katılaştırdığını, lüzumsuz münakaşaların dostlukları yıktığını, az ve öz konuşmanın ise zihne basiret kazandırdığını binlerce rivayet ve şiirle belgeler. Bir söz söyleneceği zaman önce akıl süzgecinden geçirilmeli, hayır getirmeyecekse sükûtun emniyetli limanına sığınılmalıdır.

Behcetü'l-Mecâlis'in en duygulu ve lirik bölümlerinden biri dostluk (sadâkat) ve kardeşlik (uhuvvet) bahsidir. İbn Abdilberr, fâni dünyada sâlih bir dosttan daha değerli hiçbir beşerî sermaye olmadığını vurgular. Hakiki dost, kişinin kusurlarını örtüp ona ayna olan, nimet anında değil felaket gününde vefa gösterendir.

Eserde aktarılan hikmetlerden biri şöyledir: 'Dostunun sırrı senin göğsünde gömülü bir mezar gibi olmalıdır; ne bir ses sızmalı, ne de bir sır ifşa edilmelidir.' Müellif, dostlukların menfaat ve gösteriş üzerine kurulduğu asırlarda, Allah için sevmenin (el-Hubbu fillâh) getirdiği manevi lezzeti ve berzah dostluğunu gözler önüne serer.

Endülüs'te sarayların, emirliklerin ve sultanların yükselip yıkıldığına şahit olan İbn Abdilberr, devlet idaresi ve siyaset ahlakına dair sarsıcı prensipler vaz eder. Ona göre hükümdarlık, şan ve saltanat sürme aracı değil; boyuna geçirilmiş ateşten bir sorumluluk zinciridir.

Adalet mülkün esasıdır; bir devlet küfürle devam edebilir ancak zulümle asla ayakta kalamaz. Sultanın etrafındaki danışmanların dalkavuk değil, doğruyu söyleyen basiretli ve takva sahibi âlimler olması gerekir. Raiyyetin (halkın) gözyaşı ve feryadı, sarayların burçlarını yerle bir eden en büyük manevi kasırgadır.

İbn Abdilberr, tasavvufî zühdü fıtrî ve mutedil bir çizgide şerh eder. Ona göre zühd, dünyayı ve meşru nimetleri tamamen terk etmek veya pejmürde yaşamak değildir; zühd, dünyanın kalbe girmesine izin vermemektir. Elinde dünya malı olsa bile, kalbinde Allah'tan gayrısına yer bırakmayan insan hakiki zâhiddir.

Kanaat tükenmez bir hazinedir. İnsan hırsın kölesi olduğu müddetçe zengin de olsa fakirdir; kanaat eden ise bir hırka ve kuru ekmekle cihanın en hür sultanıdır. Behcetü'l-Mecâlis, nefsi terbiye etmenin en tesirli yolunun ölüm tefekkürü ve rızkın taksimine rıza göstermek olduğunu hikmetli temsillerle anlatır.

Eserde hilim (ağırbaşlılık ve hoşgörü), peygamberî ahlakın en mümtaz şubesi olarak tarif edilir. Gücü yettiği halde affedebilmek, intikam almaktan bin kat daha büyüktür. İbn Abdilberr, gazap anında şeytanın insanın kan damarlarında dolaştığını ve aklı kör ettiğini hatırlatır.

Hakîm bir zâtın sözü nakledilir: 'Öfkenin başlangıcı delilik, sonu ise nedamettir.' Öfkesine hâkim olan insan, kendi nefis ordusunu mağlup etmiş en büyük pehlivandır. Hilim ile muamele eden kimse, düşmanını dahi utandırıp dost eyleyen ilâhî bir heybet kazanır.

İbn Abdilberr, şiiri salt bir sanat veya heves vasıtası olarak değil; hakikatin, hikmetin ve derin manaların akıllara nakşedildiği altın bir kâse olarak kullanır. Behcetü'l-Mecâlis'te Câhiliye devrinden İslâmî döneme ve Endülüs şairlerine kadar en nefis beyitler yer alır.

Resûl-i Ekrem aleyhissalâtü vesselâmın 'Şüphesiz şiirin bazısında hikmet vardır' hadis-i şerifi mucibince müellif, insanı gafletten uyandıran, fâni dünyayı tahlil eden ve ilâhî aşka kanatlandıran mısraları birer gerdanlık gibi eserine dizmiştir. Bu edebi üslup, eseri çağlar boyunca İslâm dünyasının en lezzetli başucu kitabı kılmıştır.

Sihravemen İlimler Külliyâtı, İmam İbn Abdilberr'in Behcetü'l-Mecâlis'te kurduğu o zarif ve nûrânî meclisi dijital katedralinde yeniden inşa etmektedir. Zihinlerin enformasyon kirliliği ve sanal gürültüyle yorulduğu bu çağda, Behcetü'l-Mecâlis'in hikmet pınarları kalpler için taze bir ab-ı hayattır.

Kurtuba'dan yükselen bu ebedî nida, bize edepsiz ilmin bir vebal, hikmetsiz aklın bir yük, muhabbetsiz meclislerin ise birer zindan olduğunu haykırmaktadır. Sihravemen kapısından giren her hakikat talibi, İbn Abdilberr'in bu irfânî meclisinde kendi rûhunun asaletini yeniden keşfedecektir.