Hz. Ali: Nehcü'l-Belâga, Tevhîd Hutbeleri ve Hikmet-i Aleviyye Külliyâtı
Şerîf er-Radî'nin Derlediği Nehcü'l-Belâga Zemininde; Zât-Sıfât Tevhîdi, Gayb Nurları, İnsân-ı Kâmil, Mâlik b. Eşter Emirnâmesi ve Adâlet Felsefesi Üzerine 10 Fasıllık Büyük Monografi.
FASIL I: İlim Şehrinin Kapısı: Nehcü'l-Belâga'nın Doğuşu ve Şerîf er-Radî'nin Tedvini
Resûl-i Ekrem Efendimiz'in (s.a.v.) "Ene medînetü'l-ilm ve Aliyyün bâbuhâ" (Ben ilim şehriyim, Ali ise onun kapısıdır) hadîs-i şerîfiyle mühürlenen Nebevî irfan pınarı, tarihin en çalkantılı asrında Kûfe minberlerinden insanlığa yankılanan hutbelerle mücessem hale gelmiştir. Hicrî IV. yüzyılın büyük edip ve fakihi Şerîf er-Radî (ö. 406/1015) tarafından derlenen Nehcü'l-Belâga (Belâgat Yolu), yalnızca Arap dilinin fesahat ve belâgat zirvesi değil; İslâm tefekkür tarihinin kelâm, tasavvuf, siyaset felsefesi ve ahlâk ontolojisini kuran en muhalled şaheseridir.
Şerîf er-Radî, Hz. Ali'nin (k.v.) dağınık risalelerde, hafızalarda ve Kûfe yazmalarında bulunan 241 hutbesini, 79 mektubunu ve 480 hikmetli vecizesini (kelimât-ı kısâr) titizlikle bir araya getirmiştir. Bu eser, İbn Ebi'l-Hadîd'den İbn Meysem el-Bahrânî'ye, Muhammed Abduh'tan günümüz çağdaş düşünürlerine kadar Doğu ve Batı ilim havzalarında tevhîdin ve beşerî adaletin en berrak manifestosu kabul edilmiştir.
FASIL II: Birinci Hutbe: Zât-ı Bârî, Sıfâtların Aşkınlığı ve Tenzihte Kemâl Mertebesi
Nehcü'l-Belâga'nın meşhur birinci hutbesi, kelâm ve tasavvuf tarihinin en çetin meselesi olan Zât-Sıfât ilişkisini eşsiz bir diyalektikle çözer. Hz. Ali şöyle buyurur: "Dinin evveli O'nu mârifetle tanımaktır. O'nu tanımanın kemâli, O'nu tasdik etmektir. O'nu tasdik etmenin kemâli, O'nu birlemektir (tevhîd). Tevhîdin kemâli, O'na ihlâsla yönelmektir. İhlâsın kemâli ise, O'ndan zâhirî ve zihnî sıfatları nefyetmektir."
Bu tenzihî zirvede Hz. Ali, Hakk'a yaratılmışların araz ve sıfatlarını izafe etmenin aslında O'nu ikilemek (tesniye), ikilemenin ise O'nu cüzlere ayırmak (tecezzi) anlamına geleceğini ihtar eder. Allah Teâlâ, hiçbir şeye hulûl etmeksizin her şeyle birliktedir; hiçbir şeyden kopuk olmaksızın her şeyin gayrıdır. O, ezeliyeti bir başlangıçla, bekāsı bir sonla mukayyet olmayan Vâcibü'l-Vücûd'dur. Bu tevhîd faslı, sonradan Muhyiddîn İbnü'l-Arabî ve Molla Sadrâ felsefelerinin ontolojik nirengi noktası olmuştur.
FASIL III: Şıkşıkiyye Hutbesi: Tarihin Sancısı, Hilâfet Mesuliyeti ve Sabrın Sınırları
Nehcü'l-Belâga'nın üçüncü hutbesi olarak kayda geçen ve Hz. Ali'nin göğsündeki tarihsel ızdırabın kelimelere döküldüğü Hutbe-i Şıkşıkiyye, siyaset felsefesi ve nebevî emanet şuuru açısından sarsıcıdır. Hz. Ali, hilâfet meselesindeki sukûtunu şu unutulmaz benzetmeyle ifade eder: "Gözümde diken, boğazımda kemik varken sabrettim. Mirasımın talan edildiğini görüyordum..."
Ancak bu sabır, pasif bir çaresizlik değil; İslâm ümmetinin birliğini ve İslâm binasının bekasını korumak adına yapılan en yüce kurban ediştir. Hz. Ali, iktidarı nefsanî bir saltanat değil, "Hakk'ı ikame etmek ve bâtılı defetmek dışında, yırtık bir pabucun tekinden daha değersiz" gören nebevî zühd ahlâkının yeryüzündeki tek temsilcisidir.
FASIL IV: Hemmâm Hutbesi (Müttakîlerin Sıfatları): Nefsin Aynası ve İrfân Psikolojisi
Hemmâm adındaki âbid ve âşık bir sahâbînin ısrarı üzerine irad edilen 193. hutbe, tasavvuf ahlâkının ve kâmil insan tipolojisinin şahikasıdır. Hz. Ali, takva ehlini öyle derin tasvir eder ki, hutbenin tesirine dayanamayan Hemmâm oracıkta feryat ederek ruhunu teslim etmiştir.
Müttakîlerin gündüzleri uysal, hikmetli, âlim ve mütevazı; geceleri ise Kur'an âyetlerini tertil ile okuyup gözyaşlarıyla secdeye kapanan ruhanîler oldukları anlatılır. Onların kalpleri hüzünlü, nefisleri iffetli, ihtiyaçları azdır. Onlar cenneti görmüş gibi nimetleriyle mütelezziz, cehennemi görmüş gibi azabından titreyen yakîn ehlidir. Bu hutbe, Kuşeyrî Risâlesi ve İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn'in ahlâk bölümlerinin doğrudan esin kaynağıdır.
FASIL V: Gayb Sırları ve Kozmik Nurlar: 'Ene Noktatu Tahte'l-Bâ' Sırrı
Havas ve huruf ilimlerinin tasavvufi köklerinde Hz. Ali'ye atfedilen meşhur irfanî vecize yer alır: "Bütün semavî kitapların esrârı Kur'an'dadır. Kur'an'ın esrârı Fâtiha'dadır. Fâtiha'nın esrârı Besmele'dedir. Besmele'nin esrârı Bâ harfindedir. Bâ'nın esrârı ise altındaki noktadadır. İşte ben, o Bâ'nın altındaki noktayım!"
Bu beyan, mutlak tecellînin ilk taayyün mertebesine ve Hakîkat-i Muhammediyye'nin velâyet cihetine işaret eder. Nehcü'l-Belâga'da yer alan melekler, felekler, karıncanın yaratılışı ve tavus kuşunun tüylerindeki ilâhî nakışları anlatan kozmolojik hutbeler; mülk âleminden melekût ve ceberût âlemlerine uzanan sır perdelerini aralar. Hz. Ali'nin basireti, madde kabuğunun altındaki esmâ tecellîlerini temaşa eden fütûhât gözüdür.
FASIL VI: Mâlik b. Eşter'e Mektup: Beşeriyet Tarihinin En Yüce Hukuk ve Adâlet Bildirgesi
Hz. Ali'nin Mısır valiliğine tayin ettiği Mâlik b. el-Hâris el-Eşter'e hitaben yazdığı 53. mektup, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komisyonu tarafından dahi tarihin en kusursuz yönetim manifestolarından biri ilan edilmiştir. Mektuptaki şu cümle, insanlık onurunun ebedi kanunudur:
Emirnâme; bürokratların denetimi, yargıçların tarafsızlığı, yoksulların ve kimsesizlerin gözetilmesi, vergi adaletinin üretimi teşvik edecek biçimde tanzimi ve halkla doğrudan temas kurulması ilkelerini adım adım vazeder. Adalet, kainatın nizamıdır ve zulüm, devletlerin helak fermanıdır.
FASIL VII: Oğlu Hz. Hasan'a Vasiyeti (31. Mektup): Zamana Meydan Okuyan Pedagoji ve Ahlâk
Sıffîn dönüşü Hâzırîn konağında oğlu Hz. Hasan'a kaleme aldığı vasiyetnâme; gençliğin nefis tehlikelerinden korunması, nefis tezkiyesi, dost seçimi, dünya hayatının fâniliği ve duanın kabul sırrı üzerine eşsiz bir manevî irfan dersidir.
Hz. Ali oğluna şöyle nasihat eder: "Nefsini kendinle başkaları arasında bir terazi kıl. Kendin için sevdiğini başkaları için de sev; kendine reva görmediğini başkasına da reva görme. Zulmetme, nitekim zulme uğramayı istemezsin. İhsanda bulun, nitekim sana ihsan edilmesini arzu edersin... Bil ki hazineleri elinde tutan Zât, sana dua etme izni vermiş ve icabeti tekeffül etmiştir."
FASIL VIII: Dünyanın Mahiyeti ve Ölüm Hakikati: 'Gaflet Uykusundan Uyanış'
Nehcü'l-Belâga'da dünyanın aldatıcı cazibesi ve kabir hayatının çıplak gerçekliği, sarsıcı metaforlarla tasvir edilir. Dünya; tadı zehirle karışık bir bal, yolcularını hızla mezara taşıyan bir kervansaraydır. Hz. Ali kabristana vardığında ölülere hitap ederek şöyle haykırır:
"Ey yalnızlık evlerinin, ıssız yurtların ve karanlık kabirlerin sakinleri! Mallarınız paylaşıldı, eşleriniz başkalarıyla evlendi, evlerinizde başkaları oturuyor... İşte bizim tarafımızdaki haberler bunlar. Peki sizin tarafınızdaki haberler nedir?" Ardından ashâbına dönerek: "Eğer konuşmalarına izin verilseydi, size şu cevabı verirlerdi: 'En hayırlı azık şüphesiz takvadır!'" der.
FASIL IX: İbn Ebi'l-Hadîd'den Muhammed Abduh'a Şerh Geleneği
Nehcü'l-Belâga, İslâm düşünce tarihinde her mezhep ve ekolün hürmetle yaklaştığı ortak bir havzadır. Mutezilî âlim İbn Ebi'l-Hadîd'in (ö. 656/1258) 20 ciltlik devasa şerhi, eserin tarihsel, dilsel ve kelâmî zenginliğini kayıt altına almıştır. Şii dünyada İbn Meysem el-Bahrânî'nin felsefî-irfanî şerhi eseri tasavvufi derinlikle tefsir etmiştir.
Modern çağda ise Mısır Müftüsü Muhammed Abduh, Beyrut'ta sürgündeyken Nehcü'l-Belâga nüshasıyla karşılaşmış, eserin belâgatinden büyülenerek onu şerhetmiş ve İslâm dünyasında yeniden dirilişin ahlâkî manifestosu olarak üniversite müfredatlarına sokmuştur. Abduh, eseri okurken ruhunda bir velinin cezbesini, bir hakîmin aklını ve bir kumandanın celâlini hissettiğini belirtir.
FASIL X: 21. Yüzyılda Nehcü'l-Belâga: Adalet Buhranına Nebevî ve Alevî Deva
Çağımız, bireysel bencilliğin, güç tapıncının, kurumsal çürümenin ve adalet krizinin zirve yaptığı bir fetret devridir. Nehcü'l-Belâga; makamları zenginleşme değil emanet sayan kamu ahlâkıyla, fukaranın hakkını gözeten ekonomik hassasiyetiyle ve tenzihî tevhîd idrakiyle modern insana kurtuluş kapısını açmaktadır.
Hz. Ali'nin kılıcı Zülfikâr zâhirde fethin simgesi ise, Nehcü'l-Belâga bâtında cehaleti, kibri ve zulmü ikiye bölen mârifet kılıcıdır. İlim şehrinin kapısından girmek isteyen her tâlip, Nehcü'l-Belâga'nın tevhîd ve adâlet pınarından kana kana içmek mecburiyetindedir.