Hüseyin Vassâf ve Sefîne-i Evliyâ: Osmanlı Tekke Kültürü, 2000 Velî Biyografisi, Melâmîlik ve Tarîkat Silsileleri Külliyâtı

Osmanlı tekkelerinin kapatılmasından hemen önceki son altın devrinde yaşayan Hüseyin Vassâf Efendi (1872-1929), tasavvuf tarihi, ricâl biyografisi ve tekke mûsikîsi sahasında Osmanlı'nın son büyük müverrihidir. Asıl adı Hüseyin olup, şiirlerinde ve manevî muhitlerde "Vassâf" (vasfeden, vasıfları zikreden) mahlasıyla şöhret bulmuştur. İstanbul Kasımpaşa'da dünyaya gelen müellif, köklü bir ilmiye ve bürokrasi muhitinde neşvünemâ bulmuştur.

Gümrük Nezâreti (Rüsûmât İdâresi) bünyesinde uzun yıllar başkâtiplik ve müfettişlik yapmış, devlet ciddiyeti ile dervişâne tevazuu şahsında birleştirmiştir. Gençliğinde Uşşâkî, Kādirî ve Rıfâî tekkelerine devam etmiş; nihayet devrin kutbü'l-aktâbı kabul edilen Seyyid Muhammed Nûrü'l-Arabî'nin halifelerinden Harîrîzâde Kemâleddin Efendi ve Hacı Ahmed Sâfî Efendi'nin halkasına intisap ederek Melâmiyye-i Şebisteriyye (Üçüncü Devre Melâmîliği) neşvesine gark olmuştur.

«Tasavvuf, zâhir ile bâtının izdivacıdır. Tekke taşında oturup nefsi tezkiye etmeyen, kütüphane köşesinde mürekkep yalamakla hakikate vâsıl olamaz. Biz evliyâullahın izini sürdük, onların nefeslerini kelâma raptettik.» — Hüseyin Vassâf Efendi

Vassâf Efendi, salt bir kütüphane araştırmacısı olmayıp; Balkanlar'dan Hicaz'a, Bursa'dan Şam ve Mısır'a uzanan seyahatlerinde yüzlerce tekkeyi bizzat ziyaret etmiş, meşâyih ile mülakatlar yapmış ve türbelerin kitabelerini bizzat istinsah etmiştir.

Hüseyin Vassâf'ın ömrünün otuz senesini hasrettiği başyapıtı Sefîne-i Evliyâ-yı Ebrâr Şerh-i Esmâr-ı Esrâr adını taşır. Bu eser, Taşköprizâde'nin eş-Şakāiku'n-Nu'mâniyye'si, Mecdî Efendi'nin tercümesi, Atâî ve Nev'îzâde zeyilleri ile Harîrîzâde'nin Tibyânü Vesâili'l-Hakāyık'ından sonra İslâm-Türk tasavvuf tarihinin en şümullü ve nihâî tabakat kitabıdır.

Eserin beş cildinin muhteviyat taksimatı şu şekildedir:

Eser toplamda iki bini aşkın sûfînin tercüme-i hâlini, menâkıbını, şiirlerini, bestelerini ve mezar kitabelerini ihtiva eder.

Hüseyin Vassâf'ın Sefîne'deki en özgün ve başka hiçbir kaynakta bulunmayan en mühim bahisleri, Üç Devre Melâmîliği hakkındaki malumatıdır. Tasavvuf tarihinde:

• Birinci Devre (Melâmetiyye-i Horasan):** Hamdûn el-Kassâr, Ebû Hafs el-Haddâd ve Bâyezîd-i Bistâmî çizgisi (ihlas, riyadan kaçış, nefsi kınama).
• İkinci Devre (Bayrâmî Melâmîleri):** Hacı Bayrâm-ı Velî müridi Emîr Sikkînî (Bıçakçı Ömer), İdris-i Muhtefî ve Hamza Bâlî çizgisi (vahdet-i vücûd neşvesi ve cezbe).
• Üçüncü Devre (Melâmiyye-i Nûriyye):** Seyyid Muhammed Nûrü'l-Arabî'nin (1813-1887) Rumeli Ustrumca'da temellerini attığı mektep.

Vassâf, Seyyid Muhammed Nûr'un Tevhîd-i Ef'âl, Tevhîd-i Sıfât ve Tevhîd-i Zât mertebelerinden ibaret olan üçlü seyr ü sülûk sistemini en berrak ve şer'î istikamet dairesinde şerh etmiştir.

«Melâmî odur ki, zâhirinde halk ile, bâtınında Hakk ile ola. Kisveye, tâca, hırkaya bağlanmaya; ubûdiyyeti zâtî bir aşk ile îfâ edip kendini kimseden üstün görmeye.» — Sefîne-i Evliyâ

Vassâf'ın kaydettiği mektuplar, risaleler ve hatıralar, 19. yüzyıl sonu Osmanlı aydınları (paşalar, şairler, mebuslar) arasındaki Melâmî intisabını gün yüzüne çıkaran yegâne belgedir.

Sefîne-i Evliyâ, kuru bir biyografi fihristi değildir; bilakis Osmanlı tekkelerinin mimarî, içtimâî ve iktisadî işleyişinin muazzam bir panoramasıdır. Vassâf Efendi, bir şeyhi anlatırken onun irşad makamı olan tekkenin kuruluşunu, bânisini, vakfiyesini, harem-selamlık taksimatını ve tevhidhâne düzenini nakleder.

Vassâf'ın tetkik ettiği temel tekke unsurları:

• Tevhidhâne ve Semâhâne Mimarisi: Merkezin akustik nispeti, meydan-ı şerîf taşları, postnişîn postunun istikameti ve zâkirbaşı mahfili.
• Matbah-ı Şerîf (Mutfak): Derviş terbiyesinde matbahın yeri, kazan kaynatma âdâbı, lokma duası ve fukara iaşesi.
• Hazîreler ve Mezar Taşları: Tekke hazirelerindeki puşideler, kavuklar, taç tipleri (Kādirî gülü, Mevlevî sikkesi, Nakşî tâcı, Bektaşî teslim taşı).

Cumhuriyetin ilk yıllarında tekkeler seddedildiğinde, Vassâf'ın bu eseri kaybolup giden bir medeniyet atlasının son envanteri hüviyetini kazanmıştır.

Hüseyin Vassâf aynı zamanda mûsikîşinastır. Eserinde sûfîlerin mûsikî ile münasebetini, bestelenmiş âyin-i şerîfleri, durakları, ilâhîleri ve şuğulleri titizlikle kaydetmiştir.

Eserde mûsikî sahasında zikredilen başlıca pîrler ve musiki ekolleri:

Vassâf, zikrullah esnasında okunan güftelerin hangi makamlarda bestelendiğini ve hangi tekkelerde icra edildiğini not ederek Türk mûsikîsi tarihine paha biçilmez bir miras bırakmıştır.

Hüseyin Vassâf, klasik tabakat yazarlarının sadece yazılı kaynakları kopyalama zaafına düşmemiştir. O, modern biyografi ve sözlü tarih metodolojisinin ilkelerini fıtrî bir titizlikle tatbik etmiştir.

Vassâf'ın kullandığı kaynak sınıfları:

• Yazılı ve Arşiv Belgeleri: Tekke vakfiyeleri, şer'iyye sicilleri, meşîhat meclisi kararları, dîvânlar ve hususi mektuplar.
• Şifahî Mülakatlar: Anlattığı zâtların bizzat hayatta olan evlatları, halifeleri, dervişleri ve komşularıyla yüz yüze görüşmeler.
• Kitabe ve Mezar Taşları: İstanbul, Edirne ve Bursa türbelerindeki celî sülüs ve ta'lik kitabelerin bizzat okunarak istinsah edilmesi.
• Tenkitçi Bakış: Menkıbelerin ardındaki remzî hakikati tahlil ederken, akl-ı selîme ve Ehl-i Sünnet akidesine mugāyir olan aşırılıkları şerh ederek tashih etmesi.

Bu sebeple Sefîne, kuru menâkıpnâme hüviyetinden çıkıp akademik kıymeti haiz bir ansiklopediye inkılap etmiştir.

Sefîne-i Evliyâ'nın en parlak fasıllarından biri İstanbul Mevlevîhâneleri bahsidir. Vassâf, bilhassa Galata, Yenikapı, Kasımpaşa, Üsküdar ve Beşiktaş Mevlevîhânelerini birer irfan akademisi olarak tahlil eder.

Vassâf'ın tasvir ettiği Mevlevî dünyası:

«Mevlevîhâneler, yalnız ney üdâsı ve semâ devrânı ile değil; hüsn-i hat meşkhâneleri, lügat dersleri, Mesnevîhânlık kürsüleri ve edep ocakları ile pâdişahlardan hammallara kadar cemiyeti cezbeden birer nûr meş'alesi idi.»

Şeyh Galib'in Hüsn ü Aşk'ı yazdığı Galata Mevlevîhânesi'nin kütüphane zenginliğini, Yenikapı'da Ali Nutkî Dede ve Kütahyalı Seyyid Ebûbekir Dede'nin feyz meclislerini, Fasîh Ahmed Dede'nin hattatlık ve şairlik sırlarını canlı levhalar halinde resmeder.

Osmanlı coğrafyasına en geniş yayılan ve halk tabakalarıyla en sıkı bağı kuran tarikat Halvetiyye'dir. Vassâf, Halvetîliğin kırkı aşkın şubesinin nasıl birbiri ardınca zuhur ettiğini ve Osmanlı cihan devletinin manevî çimentosu olduğunu delilleriyle izah eder.

Öne çıkan şubeler ve Vassâf'ın tespitleri:

• Şâbâniyye (Kastamonu Pîri Şeyh Şâbân-ı Velî): Karadeniz ve İstanbul uleması arasında yayılan ilim ve zikir mektebi.
• Cerrâhiyye (Karagümrük Âsitânesi): İstanbul aristokrasisi, saray ricâli ve esnaf teşkilatını bir araya getiren cezbe ve muhabbet ocağı.
• Uşşâkiyye (Pîr Hasan Hüsâmeddin Uşşâkî): Kasımpaşa merkezli tecellî ve aşk-ı ilâhî meclisleri.
• Sivâsiyye (Şemseddîn Sivâsî ve Abdülmecid Sivâsî): III. Mehmed devri Haçova Meydan Muharebesi gazası ve Kadızâdeliler taassubuna karşı tasavvuf müdafaası.

Vassâf Efendi, Halvetî meşâyihinin gazavât zamanında sancak-ı şerîf altında orduya nasıl manevî kuvvet aşıladığını vesikalarla ortaya koyar.

Hüseyin Vassâf Efendi, Sefîne-i Evliyâ'nın haricinde de velûd bir müelliftir. Eserlerinin başlıcaları:

• Gülzâr-ı Aşk: Süleyman Çelebi'nin Vesîletü'n-Necât (Mevlid) adlı meşhur eserine yazdığı en mufassal ve irfânî şerhtir.
• Divan: Tasavvufî, na't ve münâcât vadisinde söylediği şiirlerini ihtiva eden hacimli manzum eser.
• Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Şems-i Tebrîzî Monografileri: Mevlevîlik ricaline dair müstakil risaleler.
• Mir'âtü'l-Etvâr: Dervişlik âdâbı ve nefis mertebeleri üzerine ahlakî risale.

Vassâf Efendi, vefatından önce muazzam şahsî kütüphanesini, yazma nüshalarını ve Sefîne'nin bizzat kendi el yazısıyla yazdığı beş ciltlik müellif hattı orijinal nüshasını Süleymaniye Kütüphanesi'ne vakfetmiştir. Bu basiretli hareketi, eserin tekke kütüphanelerinin dağılması felaketinden kurtularak günümüze eksiksiz intikalini temin etmiştir.

Hüseyin Vassâf Efendi, 1929 senesinde İstanbul'da dâr-ı bekāya irtihal etmiş ve Edirnekapı Şehitliği'ne defnedilmiştir. Mezar taşında kendi yazdığı şu abidevi mısra kazılıdır:

«Vassâf-ı rûh-ı pâk-i Resûl-i Hudâ idi / Gitdi bekāya dâhil-i bezm-i Hudâ ola.»

Onun Sefîne-i Evliyâ'sı (Veliler Gemisi), İslâm tasavvufunun bin yıllık birikiminin modern asrın eşiğindeki son büyük sentezidir. İsmail Hakkı Bursevî'den Niyâzî-i Mısrî'ye, Aziz Mahmud Hüdâyî'den Şeyh Vefâ'ya kadar Türk coğrafyasını mayalayan bütün erenler bu muazzam sefînenin yolcularıdır.

Bugün tasavvuf tarihi, Osmanlı edebiyatı, şehir tarihi ve mûsikî araştırmalarında Sefîne-i Evliyâ'ya müracaat etmeyen hiçbir tetkik kemâle eremez. Hüseyin Vassâf, bir medeniyetin batmakta olan güneşini görmüş, o güneşin bütün nurlarını beş cildin yaprakları arasına hapsederek kıyamete kadar sönmeyecek bir kandil halinde tezyin etmiştir.