Huneyn b. İshâk ve Kitâbü'l-Aşr Makâlât fi'l-Ayn: Beytü'l-Hikme Tercüme Hareketi, Göz Anatomisi ve Hekimlik Deontolojisi

FÂSIL I: Abbâsî Aydınlanması, Beytü'l-Hikme ve Huneyn'in Tarihsel Şahsiyeti

Hîre doğumlu Ebû Zeyd Huneyn b. İshâk el-İbâdî (ö. 260/873), İslâm medeniyetinin Bağdat merkezli küresel bir bilim ve düşünce havzasına dönüştüğü 3./9. yüzyılın en mümtaz şahsiyetlerinden biridir. Halife el-Me'mûn, el-Mu'tasım, el-Vâsik ve bilhassa el-Mütevekkil-Alellah dönemlerinde saray hekimbaşılığı ve Beytü'l-Hikme kütüphane ve tercüme dairesi riyâsetinde bulunan Huneyn; Arapça, Süryanice, Grekçe ve Farsçayı anadili yetkinliğinde bilen bir dâhidir. Onun ilmî biyografisi, Bağdat tıp meclislerinin reisi İbn Mâseveyh'in ders halkasından kovulmasıyla başlayan, İskenderiye ve Rum diyarına yaptığı ilmî seyahatlerle Homeros'tan Galen'e kadar Grek dilinin bütün inceliklerini kavrayarak Bağdat'a bir tıp ve felsefe kutbu olarak dönmesiyle taçlanan destansı bir azim hikâyesidir.

Huneyn'in tarihsel büyüklüğü, sadece Antik Grek tıp külliyâtını (özellikle Hipokrat ve Galen) Süryanice ve Arapçaya aktarmasından ibaret değildir. O, Arap dilini tıp, felsefe ve doğa bilimlerinin en karmaşık kavramlarını karşılayacak esnek ve dakik bir terminolojiye (ıstılah) kavuşturan hakiki bir dil kurucusudur. Tercümelerinde lafızcı/kelime-kelime aktarım yerine, cümlenin mantıksal ve felsefî bağlamını kavrayarak hedef dilde yeniden inşa etme yöntemini (terceme-i ma'neviyye) geliştirmiş, yazma nüshaları birbirleriyle karşılaştırarak modern metin tenkidi (filoloji) usûlünün ilkelerini bin yıl önce vazetmiştir.

FÂSIL II: Galen ve Hipokrat'ın Nakli: Tercüme Yönteminde Anlamsal Devrim

Huneyn'den önce İbnü'l-Bıtrîk gibi mütercimler tarafından uygulanan motamot tercüme usûlü, Arapça metinleri anlaşılmaz ve karanlık kılıyordu. Huneyn ise önce metnin Grekçe el yazmalarını Şam, Filistin ve Bizans sınırındaki kütüphanelerden toplamış; tahrif edilmiş, müstensih hatası barındıran nüshaları karşılaştırmalı olarak tahkik etmiş ve nihayet Galen'in kastettiği hakiki tıp nazariyesini berrak bir Arapça nesirle ifade etmiştir. Galen'in yüzü aşkın risalesini tercüme eden Huneyn, tıp sahasında yalnızca aktarıcı olarak kalmamış; Helenistik teoriyi klinik gözlem ve otopsi verileriyle tashih etmiştir.

FÂSIL III: Kitâbü'l-Aşr Makâlât fi'l-Ayn'ın Yapısı ve Oftalmoloji Tarihindeki Yeri

Huneyn b. İshâk'ın telif ettiği Kitâbü'l-Aşr Makâlât fi'l-Ayn (Göz Hakkında On Makale), insanlık tarihinin sistematik ilk oftalmoloji (göz hekimliği) ders kitabıdır. Eser, yaklaşık otuz yıllık bir klinik ve teorik birikimin mahsulü olup on müstakil makalede şu meseleleri ele alır:

• 1. Makale: Gözün tabiatı, yaratılış gayesi ve anatomik yapısının cevheri.
• 2. Makale: Beynin tabiatı, duyuların merkezi oluşu ve optik sinirlerin (asab-ı mücevvef) menşei.
• 3. Makale: Görme sinirlerinin işlevi ve rûh-ı bâsıranın (görme rûhu) göz küresine akışı.
• 4. Makale: Gözün maruz kaldığı mizaç bozuklukları (sû-i mizâc) ve hastalıkların genel tasnifi.
• 5. Makale: Göz hastalıklarının belirtileri, semptomatoloji ve klinik teşhis ilkeleri.
• 6. Makale: Dışsal sebepler; hava durumu, mevsimler, duman, toz ve çevresel tesirler.
• 7. Makale: Göz ilaçlarının farmakolojik özellikleri, basit şifalı otlar ve mineraller (kuhl, şiyâf).
• 8. Makale: Göz hastalıklarının tedavisinde mürekkep ilaçlar, merhemler ve terkipler.
• 9. Makale: Göz cerrahisi (ameliyyât-ı ayniyye); katarakt ameliyatı ve trahom kazıma teknikleri.
• 10. Makale: Göz sağlığını koruma (hıfzussıhha) rejimleri, perhiz ve beslenme kaideleri.

FÂSIL IV: Gözün Tabakaları ve Sıvıları: Kornea, Sklera, Uvea, Retina ve Vitröz

Huneyn'in eserindeki en büyük bilimsel sıçrama, gözün anatomik katmanlarını ve sıvılarının kırma indekslerini eksiksiz bir hiyerarşiyle şematize etmesidir. Eserin yazma nüshalarında yer alan göz kesiti diyagramları, tıp tarihindeki ilk bilimsel anatomik çizimler kabul edilir. Huneyn gözü üç sıvı (rutûbet) ve yedi tabaka (tabaka) halinde tahlil eder:

1. Rutûbet-i Celîdiyye (Kristalin Lens / Mercek): Gözün kalbi ve görme ameliyesinin gerçekleştiği ana merkezdir. Dolu tanesi veya buz kristali gibi berrak olup göz küresinin tam merkezinde yer alır.
2. Rutûbet-i Zücâciyye (Vitröz Sıvı): Dövülmüş cam kıvamında, lense besin taşıyan ve göz küresinin arka boşluğunu dolduran destek sıvısıdır.
3. Rutûbet-i Beyziyye (Akköz Sıvı): Yumurta akı kıvamında, lens ile kornea arasında yer alan, merceği dış darbelerden koruyan ve nemlendiren sıvıdır.
4. Tabakāt-ı Seb'a (Yedi Katman): Gözün dışından içine doğru; İltihâmiyye (Konjonktiva), Karniyye (Kornea), İnebiyye (Uvea/İris), Ankebûtiyye (Ön Lens Kapsülü), Şebekiyye (Retina), Meşîmiyye (Koroid) ve Saltiyye (Sklera).

FÂSIL V: Görme Siniri ve Chiasma Opticum: İki Gözün İdrakte Birleşmesi Meselesi

Huneyn b. İshâk, beynin ön ventrikülünden çıkan iki optik sinirin burun kökü üzerinde çaprazlaşarak birleştiği kavşağı, yani el-Asabetü'l-Mücevvefe (içi boş sinir) ve el-Mültekā (Chiasma Opticum) yapısını olağanüstü bir hassasiyetle tasvir etmiştir. Ona göre optik sinirler, beynin lâtif cevheri olan rûh-ı nefsânîyi göze taşıyan içi boş kanallardır. İki sinirin kafa tası içinde tek bir X kavşağında birleşmesinin hikmeti, iki ayrı gözden gelen nûrânî intıbâların tek bir zihnî surete kavuşmasını sağlamaktır. Eğer bu kavşak olmasaydı, insan âlemi çift görürdü (diplopi). Bu tahlil, modern nöro-oftalmolojinin optik kiyazma prensibinin ortaçağdaki en yetkin öncülüdür.

FÂSIL VI: İntişâr-ı Ziyâ ve Görme Teorisi: İntıbâ' ile İhrâc Arasında

Huneyn, görme teorisinde Galenci "dışa yayılım" (extramission / şuâ'iyye) anlayışı ile Aristotelesçi "içe intikal" (intromission / intıbâ'iyye) teorisini uzlaştırmaya çalışan bir ara nazariye geliştirmiştir. Ona göre gözden çıkan rûh-ı bâsıra, hava vasıtasıyla aydınlanır ve nesnelerden yansıyan renk ve ışık suretlerini algılayarak tekrar lense ve oradan kiyazma üzerinden hissu'l-müştereke (ortak duyuya) iletir. Bu sentez, iki asır sonra İbnü'l-Heysem'in Kitâbü'l-Menâzır'da kuracağı modern kırılma ve ışık optiğine giden yolun taşlarını döşemiştir.

FÂSIL VII: Patoloji ve Klinik Teşhis: Trahom, Glokom ve Katarakt (Nüzûlü'l-Mâ)

Huneyn'in eserindeki klinik fasıllar, çağının çok ötesinde teşhis yöntemleri sunar. Göz kapağının iç yüzeyindeki granülasyonları tasvir ettiği el-Cereb (Trahom), Ortadoğu coğrafyasının en büyük veba benzeri göz afetiydi. Huneyn trahomu dört klinik evreye ayırmış, her evre için farklı farmakolojik kürler vazetmiştir.

Kataraktı ise Nüzûlü'l-Mâ (göze su inmesi) olarak tanımlamış; göz bebeği ile lens arasındaki boşluğa beyinden veya göz damarlarından sızan kesif ve donuk bir sıvının yerleşerek görme eksenini tıkaması şeklinde izah etmiştir. Göz bebeğinin ışığa verdiği yanıtı (pupil refleksi) inceleyerek, kataraktın ameliyata elverişli olup olmadığını tayin eden testler geliştirmiştir: Sağlıklı bir katarakt vakasında göz bebeği karanlıkta genişlemeli, aydınlıkta ve diğer göz kapatıldığında daralmalıdır.

FÂSIL VIII: Cerrahi Tedaviler ve Farmakolojik Reçeteler: Kuhl ve Merhemler

Dokuzuncu makalede Huneyn, kataraktın iğne ile indirilmesi (katarakt kuçing ameliyatı / ameliyyetü'l-kadh) tekniğini adım adım tarif eder: Özel tasarlanmış eğri ve ucu sivri bir metal katarakt iğnesi (el-mikhâl) ile sklera ve kornea sınırından gözün ön kamarasına girilir; donuklaşmış tabaka lensin arkasına, göz küresinin alt boşluğuna doğru nazikçe itilerek görme ekseni açılır. Ameliyat sonrası hastanın karanlık odada hareketsiz yatırılması, gözün gülsuyu ve yumurta akı pansumanıyla iltihaptan korunması emredilir.

Ayrıca sürmeler (kuhl) ve kuru toz ilaçlar (şiyâf) için onlarca bitkisel ve madenî formül vermiştir: Çinko sülfat (tûtiyâ), safran, mürrüsâfî, akasya zamkı ve incir sütü gibi maddelerin göz dokusundaki büzücü, kurutucu ve yatıştırıcı etkilerini kimyasal düzeyde açıklamıştır.

FÂSIL IX: Tıbbî Deontoloji ve Hekimlik Yemini: Tabibin Ahlakı ve Vicdani Sorumluluğu

Huneyn b. İshâk, tıp ahlakı (deontoloji) sahasında İslâm dünyasındaki en çarpıcı imtihanlardan birini vermiştir. Halife el-Mütevekkil, düşmanlarından birini gizlice zehirlemesi karşılığında Huneyn'e muazzam bir servet vadetmiş; reddettiğinde ise onu zindana attırıp ölümle tehdit etmiştir. Huneyn bir yıl boyunca zindanda işkence görmüş, fakat şu efsanevi cevabı vererek hekimlik andından taviz vermemiştir:

Halife bu metanet karşısında hayran kalmış, Huneyn'i zindandan çıkararak baştabiplik makamını ve itibarını iade etmiştir. Huneyn, el-Muhne (Tabiplik İmtihanı) risalesiyle de hekimlerin mesleğe kabul edilmeden önce teorik bilgi ve ahlak testinden geçirilmesini zorunlu kılan ilk tıp odası/ruhsat sistemini kurmuştur.

FÂSIL X: Huneyn Mektebinin Mirası: İbn Sînâ, Ali b. Îsâ ve Latinceye Tesirleri

Huneyn'in Kitâbü'l-Aşr'ı, İslâm ve Hristiyan dünyasında oftalmolojinin kurucu metni haline gelmiştir. Yeğeni Hubeyş b. el-Hasan ve oğlu İshâk b. Huneyn bu okulu devam ettirmiş; Ali b. Îsâ el-Kehhâl'in Tezkiretü'l-Kehhâlîn'i ve Ammâr b. Ali el-Mevsılî'nin içi boş iğneyle katarakt aspirasyonu tekniği doğrudan Huneyn'in anatomik zemininde yeşermiştir.

Eser, 11. yüzyılda Afrikalı Konstantin (Constantinus Africanus) tarafından Liber de Oculis Translatio Avennazar adıyla Latinceye çevrilmiş; Salerno ve Montpellier tıp fakültelerinde Rönesans'a kadar temel göz hekimliği el kitabı olarak okutulmuştur. Huneyn b. İshâk, sadece Doğu'nun değil, insanlığın görme duyusuna dair kazandığı ilk hakiki ve sistemli anatomi kılavuzunun ebedî mimarıdır.