Hibetullâh b. Selâme: en-Nâsih ve'l-Mensûh (Kur'an'da Nesh Nazariyesi, Teşrî' Tedrîcîliği ve İlâhî Hikmet Külliyâtı)

Ebü'l-Kāsım Hibetullâh b. Selâme b. Nasr el-Bağdâdî (v. 410/1019), 4. ve 5. asır geçişinde Bağdat medreselerinin kıraat, tefsir ve lügat reislerindendir. 'En-Nâsih ve'l-Mensûh mine'l-Kur'âni'l-Kerîm' adlı eseri, Kur'an ilimlerinin en çetin ve nazik sahalarından biri olan 'nesh' mevzusunda klasik dönemin temel başvuru kaynağı olmuştur. Nesh; lügatte izale etmek, nakletmek ve değiştirmek manalarına gelirken; ıstılahta ilâhî bir hükmün, daha sonra gelen şer'î bir hitapla kaldırılmasıdır. Hibetullâh'a göre nesh, Allah Teâlâ'nın ilminin değişmesi değil; beşerin tekâmül basamaklarına göre ilâhî terbiyenin hüküm tazelemesidir.

Hibetullâh, eserinde sûre sûre Kur'an-ı Kerim'i tarayarak hangi âyetlerin muhkem, hangilerinin nâsih (hükmü kaldıran) ve hangilerinin mensûh (hükmü kaldırılan) olduğunu senetleriyle ortaya koymuştur. Müellif, sahabe ve tabiîn kavillerini naklederken aşırı genellemelere karşı çıkmış; nesh sayısını binlerle ifade eden mubalağacı yaklaşımları eleştirerek neshin ancak açık şer'î delille sabit olabileceğini kaideye bağlamıştır.

Câhiliye karanlığından İslâm nûruna geçen bir cemiyetin bir gecede bütün kadim alışkanlıklarından arınması fıtrata aykırıdır. Kur'an-ı Hakîm, ilâhî bir mürebbi gibi insanlığı adım adım terbiye etmiştir. Hibetullâh b. Selâme, neshin arkasındaki en büyük hikmetin 'teşrî'de tedrîcîlik' (hükümlerin merhale merhale konulması) olduğunu vurgular. Hükmün değişmesi, beşerin olgunlaşan zihnine ve kalbine yeni ve daha kâmil bir vazife yüklemektir.

İslâm uleması ve bilhassa Hibetullâh b. Selâme, nesh hadisesini üç kategoride tahlil eder: 1) Hükmü mensûh, tilâveti bâkî olan âyetler (Kur'an'da okunmaya devam eden fakat amelî hükmü sonradan gelen âyetle kaldırılanlar - en yaygın kısım). 2) Tilâveti mensûh, hükmü bâkî olan âyetler. 3) Hem tilâveti hem hükmü mensûh olan âyetler. Bu tasnif, Kur'an vahyinin hem lafız hem mana planındaki ilâhî tasarrufunu muhafaza altına almıştır.

Kur'an'daki en bariz ve sarsıcı nesh misali kıblenin tahvilidir. Müslümanlar Medine'de yaklaşık on altı-on yedi ay boyunca Beytü'l-Makdis'e (Kudüs) yönelerek namaz kılmışlar; ardından Bakara Sûresi 144. âyet ile Mescid-i Harâm'a dönmeleri emredilmiştir. Hibetullâh b. Selâme, bu tahvilin müminleri Yahudi ve müşrik psikolojik baskılarından kurtaran, İbrâhîmî tevhidin merkezine döndüren muazzam bir imtihan ve arınma olduğunu şerheder.

Ramazan orucu farz kılınmadan önce Aşure günü orucu tutuluyordu; Ramazan orucunun ilk safhasında ise gücü yetenlere fidye verme ruhsatı vardı, bilahare bu ruhsat nesh edilerek oruç bizzat farz kılındı. Gece ibadeti (Müzzemmil Sûresi) başlangıçta müminlere vacip iken son âyetle hafifletildi. İçkinin yasaklanması ise dört merhalede tamamlandı. Hibetullâh, bu safhaları ilâhî pedagojinin şaheserleri olarak kaydeder.

Mekke devrinde müşriklerin akıl almaz işkencelerine karşı müminlere 'sabır, af ve güzelce yüz çevirme' emredilmişti. Medine'de İslâm devleti kurulup güç dengesi oluşunca meşrû müdafaa ve cihad âyetleri nazil oldu. Hibetullâh, bu neshin tarihî şartlar ve maslahat-ı âmme gereği gerçekleştiğini; ancak af ve sabır ahlakının bâtınî planda her zaman bir fazilet olarak bâkî kaldığını beyan eder.

Hibetullâh b. Selâme, tefsir kitaplarına sızan ve bazı muhkem âyetleri asılsız rivayetlerle mensûh göstermeye çalışan İsrâilî ve gayr-ı sahih nakilleri cerhetmiştir. Ona göre sahabeden sahih senedle gelmeyen hiçbir nesh iddiası kabul edilemez. Kur'an'ın bir âyetini diğer bir âyetle nesh etmek ancak vahy-i sarîh ve tevatür ile caizdir.

Gerek bazı kadim Mûtezilîler gerekse modern dönemdeki bazı mealciler, neshin 'Allah'ın ilminde bedâ (önceden bilmediği bir şeyi sonradan fark etmesi) vehmi doğuracağı' iddiasıyla nesh kavramını kökten reddetmişlerdir. Hibetullâh b. Selâme, bu şüpheyi mükemmel bir kelâmî tahlille çürütür: Bir doktorun hastasına sabah ayrı, akşam ayrı ilaç vermesi doktorun bilgisizliğinden değil; hastanın hastalığının seyrindendir. Allah da ezelî ilmiyle kullarının hangi zamanda hangi hükme muhtaç olduğunu bilerek hükmü tebeddül ettirmiştir.

Günümüzde Kur'an'ı tarihselcilik veya katı lafızcılık kıskacından kurtaracak anahtar ilimlerden biri Nâsih ve Mensûh ilmidir. Âyetlerin nüzul sırasını, hüküm konuluş gerekçelerini (hikmet-i teşrî') ve ilâhî hitabın insan psikolojisiyle rabıtasını kavramak, çağdaş İslâm düşüncesine dinamizm ve basiret kazandıracaktır.