Hezârfen Hüseyin Efendi ve Tenkîhu't-Tevârîh-i Mülûk: Cihan Tarihi, Dinler Tarihi, Osmanlı Teşkilâtı ve Tıbb-ı Cedîd Külliyâtı

Osmanlı aydınlanmasının ve 17. yüzyıl ansiklopedist düşüncesinin en parlak temsilcilerinden biri Hezârfen Hüseyin Efendi (ö. 1691)'dir. Aslen İstanköy (Kos) adasından olup genç yaşta payitaht İstanbul'a gelmiş ve ilim tahsil etmiştir.

Ona verilen «Hezârfen» unvanı, Farsça «bin ilim/fen sahibi» mânâsına gelir ve onun tarih, felsefe, tıp, astronomi, coğrafya, dinler tarihi, hukuk ve edebiyat gibi pek çok sahada gösterdiği fevkalade vukufiyetin bir nişanesidir. Dîvân-ı Hümâyun ve Harem-i Hümâyun kitabetinde vazife yapmış, saray kütüphanelerinin nâdide yazmalarından istifade etmiştir.

«Akıl, Hakk'ın insana bahşettiği en mübarek kandildir; ilmin gayesi ise şarkı ve garbı, evveli ve âhiri bu kandilin nûruyla aydınlatıp tefekkür etmektir.» — Hezârfen Hüseyin Efendi

Ömrü boyunca siyasi makam hırsından uzak durarak kendisini tamamen telif ve araştırmaya vakfetmiş, 1691 yılında İstanbul'da vefat etmiştir.

Hezârfen Hüseyin Efendi'nin en meşhur ve anıtsal tarih eseri Tenkîhu't-Tevârîh-i Mülûk (Hükümdarlar Tarihinin Ayıklanmış Özü), 1673 yılında tamamlanarak Sadrazam Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'ya takdim edilmiştir.

Eser, geleneksel İslâm tarihlerinin sınırlarını aşarak gerçek mânâda bir evrensel cihan tarihi niteliği taşır. Dokuz ana kısımdan müteşekkil olan eserde:

• Antik Yunan filozofları, Babil, Asur, Keldanî ve kadîm İran hükümdarları,
• Roma ve Bizans imparatorlarının ayrıntılı kronolojisi,
• Peygamberler tarihi ve İslâm hânedanları (Emevî, Abbâsî, Selçuklu vb.),
• Ve nihayet kuruluşundan Sultan IV. Mehmed devrine kadar Osmanlı tarihi derinlemesine tetkik edilmiştir.

Müellif, Doğu ve Batı kaynaklarını mukayese ederek tarihî bilgileri tenkide tabi tutmuştur.

Tenkîhu't-Tevârîh'in Osmanlı teşkilatına ayrılan dokuzuncu faslı, tarihçiler tarafından Osmanlı kurumlar tarihinin en berrak ve zengin kaynağı kabul edilir.

Hezârfen Hüseyin; Dîvân-ı Hümâyun'un işleyişini, sadrazamın, şeyhülislamın, kazaskerlerin, defterdarların ve nişancının vazife ve salahiyetlerini en ince detayına kadar kaydeder. Yeniçeri Ocağı'nın maaş (ulûfe) nizamı, sipahi teşkilatı, tersane idaresi, eyaletlerin vergi gelirleri ve has-tımar taksimatı bu fasılda rakamlarla sergilenir.

Bu metin, daha sonra Ayn Ali Efendi ve Kâtib Çelebi'nin risaleleriyle birlikte Osmanlı teşkilat kanunlarının temel müracaat metni olmuştur.

Hezârfen Hüseyin Efendi'yi devrinin diğer âlimlerinden ayıran en müstesna vasfı, İstanbul'daki Avrupalı elçiler, seyyahlar ve âlimlerle kurduğu doğrudan entelektüel diyalogdur.

Binbir Gece Masalları'nı Fransızcaya ilk çeviren meşhur şarkiyatçı Antoine Galland, Fransız elçisi Marquis de Nointel'in maiyetinde İstanbul'da bulunduğu yıllarda (1670'ler) Hezârfen ile yakın dostluk kurmuştur. Galland, hâtırâtında Hezârfen'in fevkalade açık fikirli, Doğu ve Batı felsefesine hâkim, nâzik ve derin bir bilgin olduğunu hayranlıkla nakleder.

Hezârfen, Galland ve İtalyan Kontu Luigi Ferdinando Marsigli'ye Osmanlı tarihi, kütüphaneleri ve devlet teşkilatı hakkında kıymetli bilgiler ve nâdide yazmalar temin etmiştir.

Hezârfen Hüseyin Efendi, Osmanlı ilim muhitinde mukayeseli dinler tarihi sahasında öncü bir vizyona sahiptir.

Tenkîhu't-Tevârîh'te Hıristiyanlığın doğuşunu, İznik ve Kadıköy konsillerini, Katolik ve Ortodoks kiliselerinin ayrışma sebeplerini tarafsız bir ilim adamı ciddiyetiyle tahlil eder. Yahudiliğin kabilelerini, Tevrat'ın tahrif safhalarını, Zerdüştîliği (Mecusîlik) ve Sâbiîlerin inanç esaslarını Şehristânî'nin el-Milel ve'n-Nihal metodolojisiyle şerh eder.

Bu bahisler, Osmanlı aydınının kendi inancına sarsılmaz bağlılığıyla birlikte diğer inanç dünyalarını da anlama konusundaki ilmî tecessüsünü belgeler.

Hezârfen Hüseyin Efendi, aynı zamanda devrinin mâhir bir tabibidir. Kaleme aldığı Lisanü'l-Etıbbâ fî Lugati'l-Müfredât adlı eseri, tıp ve eczacılık (farmakoloji) sahasında yazılmış en mufassal lügatlerden biridir.

Eserde yüzlerce şifalı bitki, maden ve hayvanî drog; Arapça, Farsça, Türkçe, Yunanca ve Lâtince isimleriyle alfabetik olarak kaydedilmiştir. İbn Sînâ, Râzî ve Dioskorides'in tıbbî tespitlerini aktarmakla kalmamış; Amerika kıtasının keşfiyle İslâm dünyasına giren Kınakına (Cinchona / sıtma ilacı), Tütün ve Gayak ağacı gibi yeni drogları da tahlil etmiştir.

Bu eser, klasik İslâm tıbbının yeniçağ hekimliğiyle buluştuğu bir geçiş dönemi şaheseridir.

Hezârfen'in Osmanlı idare hukukuna dair kaleme aldığı Telhîsü'l-Beyân fî Kavânîn-i Âl-i Osmân, Fâtih ve Kanûnî kanunnâmelerinin felsefî ve hukukî bir hülasasıdır.

Müellif, şeriatın değişmez adalet ilkeleri ile devletin bekası için padişah tarafından vazedilen örfî kanunlar arasındaki ahengi izah eder. Reâyânın (halkın) vergi yükü altında ezilmemesi, zulmün derhal menedilmesi ve rüşvetin kökünün kazınması gerektiğini siyaset ahlakı çerçevesinde müdafaa eder.

«Devletin direği adalet, adaletin nûru kanundur. Kanun çiğnendiği vakit sultan ile tebaa arasındaki rabıta kopar; geriye sadece kuru bir kuru saltanat kavgası kalır.» — Hezârfen

Hezârfen Hüseyin Efendi'nin felsefe ve ahlak sahasındaki mühim eseri Câmisü's-Sultânî'dir. Eser, Doğu İslâm ahlak geleneği (Kınalızâde Ali Efendi'nin Ahlâk-ı Alâî'si) ile antik felsefenin siyaset görüşlerini mezceder.

Eflâtun'un faziletli şehri (el-Medînetü'l-Fâzıla) ile Farabî ve İbn Miskeveyh'in ahlak nazariyelerini tahlil eder. Hükümdarın nefsini terbiye etmeden devleti terbiye edemeyeceğini, bilgelik ile kudretin aynı şahısta birleşmesi gerektiğini savunur.

Bu eser, Osmanlı devlet aklının 17. yüzyıl buhranları karşısında felsefî tefekküre ve ahlakî öze dönüş arayışının en olgun meyvesidir.

Hezârfen Hüseyin Efendi, aynı zamanda devrinin en büyük kitap dostu ve kütüphane kurucusudur. Şahsî kütüphanesinde felsefeden tıbba, tarihten astronomiye binlerce nâdide yazma eser toplamıştır.

Kitaplarının kenarlarına düştüğü hâşiyeler, şerhler ve tenkit notları onun kütüphane ilmine ve filolojiye olan vukufunu gösterir. Batılı seyyahlar, İstanbul'da aradıkları en nâdir yazmaları Hezârfen'in kütüphanesinde bulduklarını şükranla ifade etmişlerdir.

Onun bu ilim aşkı, kütüphanelerin sadece birer kitap deposu değil, medeniyetler arası köprü kuran canlı birer tefekkür mahalli olduğunu ispatlamıştır.

Hezârfen Hüseyin Efendi, modern Türk düşünce tarihinde haklı olarak Kâtib Çelebi'nin fikrî vârisi ve takipçisi olarak kabul edilir. Tıpkı Kâtib Çelebi gibi Doğu'nun irfanını Batı'nın yeni bilgileriyle mukayese edebilen nâdir bir sentez dehasıdır.

Fransız ve İtalyan oryantalistleri vasıtasıyla eserleri Avrupa'da tanınmış, Osmanlı tarih ve teşkilatına dair yazdıkları Batı dillerine tercüme edilmiştir. Franz Babinger, Joseph von Hammer ve Bernard Lewis gibi şarkiyatçılar, Hezârfen'i Osmanlı'nın 17. yüzyıldaki en parlak ansiklopedisti ve hür fikirli düşünürü olarak tavsif etmişlerdir.

«Hezârfen Hüseyin Efendi, kütüphanelerin loş ışığında Doğu ile Batı'nın, kadîm hikmet ile yeni felsefenin el sıkıştığı cihanşümul bir Osmanlı âbidesidir.»

Bugün Hezârfen'in külliyatı; Türk tıp, tarih, hukuk ve düşünce tarihinin en müstesna klasikleri arasında iftiharla yaşamaktadır.