Hayr en-Nessâc: Bağdat İrfanı, Sıdk, Sabır ve Meşâyih Meclisi Külliyâtı

Ebû'l-Hasan Hayr b. Abdullah en-Nessâc el-Bağdâdî (ö. 322/934 civarı), hicrî üçüncü ve dördüncü asrın Bağdat tasavvuf mektebinde en uzun ömürlü, en hürmetkâr ve manevi otoritesi tartışmasız meşâyihinden biridir. Yüz yılı aşkın ömrüyle Seri es-Sakatî, Ebû Hamza el-Bağdâdî ve Ebû Ca'fer el-Haddâd gibi öncülerin meclislerinde bulunmuş; Cüneyd-i Bağdâdî, Ebü'l-Hüseyn en-Nûrî ve Ruveym ile akranlık etmiştir.

Asıl adı Muhammed b. İsmail veya Abdullah olarak nakledilmekle beraber, İslam irfan tarihinde yalnızca 'Hayr' (Hayırlı / İyilik) adıyla şöhret bulmuştur. Kuşeyrî Risâlesi'nde ve Attâr'ın Tezkiretü'l-Evliyâ'sında nakledilen meşhur kıssaya göre, gençliğinde hacca niyet ederek Kûfe'ye gittiğinde teninin esmerliği sebebiyle bir dokumacı (nessâc) tarafından kaçak bir köle zannedilmiştir. Dokumacı ona: 'Sen benim kaçak kölemsin, adın da Hayr'dır!' diyerek yakasına yapışmıştır.

Nessâc hazretleri nefsinin gururunu tamamen kırmak ve Hakk'ın takdirine teslim olmak maksadıyla adama itiraz etmemiş, 'Evet, efendim, ben köleyim ve adım Hayr'dır' diyerek tam dört yıl boyunca o dokumacının tezgahında hiçbir ücret almadan, köle muamelesi görerek kumaş dokumuştur. Dört yılın sonunda dokumacı onun bir veliyullah olduğunu fark edip ayaklarına kapanarak af dilediğinde ise: 'Sen beni azat etmedikçe gitmem; hem adımı Hayr koydun, ben bu ismi Rabbimin bana bir lütfu olarak ebediyen taşıyacağım' demiştir.

Hayr en-Nessâc'ın irfan mektebinde 'Sıdk' (doğruluk ve sadakat), amellerin en zirve noktasıdır. Sıdk, yalnızca dilin doğruyu söylemesi değil; zahir ile batının, niyet ile eylemin, iç alem ile dış alemin mutlak bir ahenk içinde Hakk'a yönelmesidir.

Onun dokumacı dükkanında köle muamelesine dört yıl sabretmesi, harici bir zillet değil, nefs-i emmârenin bütün iddialarını yerle bir eden en çetin bir riyazet idi. Kuşeyrî'ye göre o şöyle demiştir: 'Nefsini zelil kılmayan kimse, dinini aziz kılamaz. Kul ne zaman ki kendi nefsini bir hiç mertebesinde görür, işte o vakit Cenâb-ı Hak onu ariflerin baş tacı yapar.'

Sabır ise Hayr en-Nessâc'a göre belaya tahammül etmek değil; belanın içinde lütf-ı ilahiyi müşahede ederek şikayeti bütünüyle terk etmektir. O, tezgâhta dokuduğu her ipliği zikirle örmüş, sabrı amel-i salihin omurgası kılmıştır.

Hayr en-Nessâc, Bağdat'ın Şûnîziyye Mescidi'nde toplanan arifler meclisinin en saygın sütunlarından biriydi. Seyyidü't-Tâife Cüneyd-i Bağdâdî, Hayr'a derin bir tazim gösterir, onun meclise girmesiyle sözü ona bırakırdı.

Sülemî'nin Tabakātü's-Sûfiyye'sinde aktarıldığı üzere, bir gün Cüneyd-i Bağdâdî müridleriyle otururken kapı çalınmış; Cüneyd hemen yerinden fırlayarak kapıyı açmış ve: 'İçeri gir ey Hayr!' demiştir. Kapıdaki zat gerçekten Hayr en-Nessâc idi. Müridleri Cüneyd'e: 'Kapıyı açmadan onun Hayr olduğunu nereden bildin?' diye sorduklarında, Cüneyd: 'Kalbimde aniden öyle saf ve hayırlı bir nur tecelli etti ki, bu nurun ancak Hayr'ın gelişiyle hasıl olabileceğini anladım' cevabını vermiştir.

İki pir arasındaki bu manevi muhabbet, Bağdat mektebinin zahir ile bâtını, şeriat ile hakikati nasıl kusursuz bir tevhid potasında erittiğinin en zarif şahididir.

Tasavvuf tarihinin en büyük cezbe ve aşk sultanlarından Ebû Bekir eş-Şiblî'nin tasavvuf yoluna girmesinde ve Cüneyd'e intisap etmesinde Hayr en-Nessâc'ın meclisi dönüm noktası olmuştur.

Şiblî, Samarra'da yüksek bir devlet memuriyeti (valilik / haciblik) makamındayken iç dünyasında patlak veren manevi buhranla Bağdat'a gelmiş ve ilk olarak Hayr en-Nessâc'ın ders halkasına oturmuştur. Meclisteki hakikat kelamını dinlediğinde kendinden geçerek feryat etmiş ve tevbe etmiştir.

Hayr en-Nessâc, Şiblî'nin istidadını derhal keşfetmiş ve ona: 'Ey Ebû Bekir! Senin yükün çok ağırdır, senin derdinin tabibi ancak Seyyidü't-Tâife Cüneyd'dir. Hemen onun kapısına git ve eteğine yapış!' diyerek onu Cüneyd'e göndermiştir. Kendi dergahına gelen böylesi nüfuzlu bir zatı kıskanmadan, benlik davası gütmeden hakiki mürşidine tevcih etmesi, Hayr'ın nefisten ne derece fâni olduğunu gösterir.

Çölün büyük seyyahı ve tevekkül imamı İbrâhim el-Havvâs da Hayr en-Nessâc'ın tedrisinden geçmiş, onun helal lokma ve tevekkül prensiplerini bizzat tecrübe etmiştir.

Hayr en-Nessâc, müridlerine daima el emeğiyle geçinmeyi ve kimseye yük olmamayı telkin ederdi. Dokuduğu kumaşlardan elde ettiği kazancın üçte birini hammaddeye, üçte birini yoksullara, kalan üçte birini ise kendi asgari nafakasına ayırırdı.

Havvâs'a verdiği nasihatlerde: 'Tevekkül, kalbin sebeplerden kesilip müsebbibü'l-esbâba bağlanmasıdır; lakin elin tezgâhtan veya meşru sebepten çekilmesi tembelliktir. Arif, eli kârda gönlü Yâr'da olandır' buyurmuştur.

Hayr en-Nessâc'ın hayatında en belirgin sıfat, mutlak mahviyet ve halkın övgüsünden yılandan kaçar gibi kaçmaktı. Yüz yaşını aştığı halde talebelerinin elini öpmesine müsaade etmez, kendisini meclisteki en aciz dervişle bir tutardı.

Hucvîrî Keşfü'l-Mahcûb'da nakleder: Bir gün bir adam Hayr'a gelerek: 'Bana Allah'ın en sevdiği ameli öğret' dediğinde, Hayr şöyle demiştir: 'Kendini kimseden üstün görmemendir. Hatta yeryüzündeki bir köpeğin bile senden daha hayırlı olabileceği ihtimalini kalbinden çıkarmamandır.'

Ona göre şöhret afeti, zehirli bir hançer gibidir; kalbin manevi gözünü kör eder ve amellerin feyzini kurutur. Bu sebeple o, büyük meclislerde konuşmaktan ziyade hücresinde dokuma yapmayı ve zikr-i hafî ile meşgul olmayı tercih etmiştir.

Kuşeyrî ve Sülemî, Hayr en-Nessâc'ın dilinden dökülen inci mahiyetindeki hikmetleri kaydetmişlerdir. Bu sözler, erken dönem tasavvufunun en berrak tevhid kaideleridir:

1. 'Korku (havf), insanı günahlardan alıkoyan bir kamçıdır; ümit (recâ), insanı taate sevk eden bir kılavuzdur; muhabbet ise insanı doğrudan doğruya Sevgili'ye ulaştıran kanattır.' 2. 'Hakk'ı tanıyanın dili tutulur, mâsivâyı görenin dili uzar. Marifet sükûtu celbeder, cehalet gevezeliği doğurur.' 3. 'En faziletli amel, vaktin gerektirdiği vazifeyi niyet-i halisa ile ifa etmektir.' 4. 'Kulun kalbinde iki sevgi bir arada bulunmaz: Hem dünya rahatı hem de ahiret selameti talep edilemez.'

Hayr en-Nessâc'ın vefatı, İslam velâyet tarihinin en hayret verici ve ihtişamlı hadiselerinden biridir. Hicrî 322 yılında yüz yılı aşkın ömrünün nihayetinde akşam namazı vakti girdiğinde vefat döşeğinde yatarken birden gözlerini açmış ve odanın bir köşesine dönerek konuşmaya başlamıştır.

Mecliste bulunan talebeleri onun şu sözlerini işitmişlerdir: 'Dur ey melek! Biraz bekle! Sen de emir kulusun, ben de emir kuluyum. Lakin senin emrolunduğun vazifenin (can alma) vakti geniştir, kaçıp gitmez. Halbuki benim üzerime farz olan namazın vakti dardır ve çıkmak üzeredir. Bana müsaade et, önce Rabbime olan farz borcumu ödeyeyim, sonra emrolunduğun vazifeni yap!'

Bunun üzerine Hayr hemen su istemiş, abdestini tazelemiş, akşam namazını huşû içinde kılmış ve son secdedeyken ruhunu teslim etmiştir. Meclistekiler onun tertemiz yüzündeki nuru ve son nefesteki bu eşsiz dirayeti müşahede ederek gözyaşlarına boğulmuşlardır.

Hayr en-Nessâc'ın vefat haberi Bağdat'a yayıldığında bütün şehir yasa bürünmüştür. Cenazesine ulemâ, fukahâ, sufiler ve halktan on binlerce insan iştirak etmiştir.

Dönemin büyük arifleri onun hakkında: 'Bugün yeryüzünden sıdkın ve sabrın en kâmil timsali çekildi' diyerek şahadette bulunmuşlardır. Şûnîziyye kabristanına defnedilmiş, kabr-i şerifi asırlarca dua ve tefekkür mahalli olmuştur.

İbnü'l-Cevzî, Sıfatü's-Safve'de Hayr'ın vefatındaki bu namaz hadisesini zikrederken: 'İşte kalbini fani heveslerden arındırıp bütünüyle Allah'a bağlayan bir arifin son andaki hürriyeti ve izzeti böyledir' demiştir.

Modern dünyanın insanı, unvanlar, makamlar ve dijital beğeniler peşinde koşarken benliğinin kölesi haline gelmiştir. Hayr en-Nessâc'ın dört yıl boyunca köleliği sabırla sineye çekip 'Benim adım Hayr'dır' diyen tavrı, insanın hakiki izzetinin dış etiketlerde değil, içsel haysiyette ve Hakk'a teslimiyette olduğunu öğretir.

O, el emeğiyle helal rızık kazanmanın, gösterişten uzak bir kulluğun ve son nefeste dahi namazı her şeyin üstünde tutmanın yaşayan bir dersidir. Onun mirası, maneviyat yolcusuna tezgâhtaki her iplik gibi hayatın her anını zikir ve istikametle dokuma ufkunu kazandırmaktadır.