Hayr en-Neccâr el-Bağdâdî: Tevbe-i Nasûh ve İhlas Feyzi Külliyâtı

Bağdat sûfîlerinin en samimi ve sevilen simalarından biri olan Ebû'l-Hayr Hayr en-Neccâr (ö. 320/932 civarı), üçüncü ve dördüncü asrın marifet kandillerindendir. Aslen neccar (marangoz) olup ahşap işçiliğiyle el emeği helal rızkını kazanırdı.

Ona 'Hayr' (hayırlı) isminin verilmesi meşhur bir menkıbeye dayanır: Gençliğinde nefsini terbiye etmek için Kûfe'ye gitmiş, orada bir zatın yanında yıllarca en ağır işlerde hizmet etmiş; efendisi ona 'Sen ne hayırlı bir kulsun!' diyerek bu ismi vermiş ve Cüneyd-i Bağdâdî de bu ismi tebcil etmiştir.

Hayr en-Neccâr'ın irfanında tevbe, sadece günah işledikten sonra istiğfar etmekten ibaret değildir. Tevbe, kalbin bütünüyle Hak Teâlâ'ya dönmesi, geçmiş günahları hatırladıkça haya ateşiyle yanması ve bir daha o günaha dönmeyi ateşe atılmak gibi görmesidir.

'Tevbenin hakikati nedir?' sualine: 'Günahı unutmamaktır ki her an tevazu içinde kalasın' cevabını vermiştir. Bu sözüyle, günahın kibrini kırıp kulu daima acz ve mahviyet makamında tutmasını kastetmiştir.

Hayr en-Neccâr, tasavvuf yolunda ilerlemenin ilk ve en mühim şartının 'helal lokma' olduğunu her mecliste haykırmıştır. Marangozluk yaparken kullandığı tahtanın, çivinin ve aletlerin helalliğine azami riayet ederdi.

'Kırk gün şüpheli tek bir lokma yiyen kimsenin kalbi kararır, gece ibadetinin lezzetinden mahrum kalır' buyurmuştur. Ona göre zikir ve ibadet bir bina ise, helal lokma o binanın temelidir; temeli çürük olan binanın ayakta kalması muhaldir.

Hayr en-Neccâr, Cüneyd-i Bağdâdî ve Ebû'l-Hüseyin en-Nûrî'nin en samimi dostu ve musahibiydi. Cüneyd onun basiret ve keşfine derin hürmet gösterirdi. Bir gün Cüneyd evinde otururken kapısı çalınmış, Cüneyd 'Bu Hayr en-Neccâr'dır' demiştir. Sebebi sorulduğunda 'Kalbimde bir nur parladı, bu nur ancak Hayr'ın gelişiyledir' buyurmuştur.

Nûrî ile yaptıkları sohbetlerde ise ilahi aşkın ve vecdin en derin incelikleri konuşulur; iki arif birbirlerinin manevi hallerine ayna olurdu.

Neccâr, günün yorgunluğunu ve dükkânındaki mesaisini tamamladıktan sonra Dicle Nehri'nin kenarına çekilir, gecenin zifiri karanlığında sabahlara kadar zikir ve tefekkürle meşgul olurdu.

Akan suyun şırıltısında Hakk'ın tesbihatını dinler, suyun akıp gitmesi gibi ömrün de fenâya doğru aktığını müşahade ederdi. 'Ey Dicle! Sen denizine kavuşmak için nasıl durmaksızın akıyorsan, müminin ruhu da Rabbine kavuşmak için öyle durmaksızın akmalıdır' derdi.

Hayr en-Neccâr'a göre en üstün ihlas derecesi, amelini sadece insanlardan değil, kendi nefsinden ve hatta sağındaki melekten bile gizlemeye çalışmaktır. 'Bir amel işlediğinde kalbinde 'Ben güzel amel yaptım' sevinci doğarsa, o amele nefsaniyet karışmış demektir.'

Hakiki ihlas ehli, gece karanlığında gizlice döktüğü gözyaşını sabahleyin kimseye hissettirmeyen, halkın içinde güler yüzlü bir hizmetkâr gibi dolaşan kimsedir.

Neccâr, nefsi terbiye etmenin en keskin kılıcının 'açlık' ve 'oruç' olduğunu söylemiştir. Tok karnına yapılan ibadetin kalbe ağırlık verdiğini, açlığın ise basireti açıp letaifi nurlandırdığını bizzat nefsinde tecrübe etmiştir.

'Nefis doyunca azar, azınca da günah vadilerine koşar. Onu açlıkla zincirle ki kalbin göklere uçabilsin' sözü sülûk ehli için bir kandil olmuştur.

Hayr en-Neccâr'ın ahlakının en belirgin vasfı mahlûkata karşı sonsuz merhametiydi. Bağdat sokaklarında günaha batmış, sarhoş veya perişan kimseleri gördüğünde onları kınamaz, gözyaşlarıyla onlar için dua ederdi.

Hatta kimi zaman bu kimselerin evlerine gizlice un, yağ ve hurma bırakır; 'Onların günahı nefislerinin cehlindendir, bizim vazifemiz ise onları merhametle Hakk'a davet etmektir' derdi.

Neccâr, müridlerini şeytanın soldan (günahla) değil, sağdan (ibadet ve keramet hissiyle) yaklaşmasına karşı şiddetle uyarırdı. 'Şeytan seni günaha sokamayınca ibadetine riya ve ucub tohumu eker. 'Sen ne büyük velisin!' fısıltısına kulak veren salik, bir anda uçuruma yuvarlanır.'

Kulun kurtuluşunun ancak daimi bir kusur itirafı ve 'İlâhî ente maksûdî ve rıdâke matlûbî' (Allah'ım maksadım Sen'sin, aradığım ise sadece rızandır) bilinciyle mümkün olacağını telkin ederdi.

Ebû'l-Hayr Hayr en-Neccâr, hicri 320'li yıllarda Bağdat'ta vefat etmiştir. Vefat anında namaz vakti girmiş, yanında bulunanlara 'Beni abdest aldırıp kıbleye çeviriniz, Rabbimin divanına abdestli ve secdede varmak isterim' demiştir. Secdeye vardığı anda ruhunu teslim etmiştir.

Cenazesi Bağdat'ta büyük bir vecd içinde kaldırılmış; Cüneyd-i Bağdâdî'nin kabrinin yakınlarına defnedilmiştir. Hayr en-Neccâr, dervişliğin bir unvan değil, bir ahlak ve helal rızık fıkhı olduğunu hayatıyla ispatlayan abide bir şahsiyettir.