Hâris el-Muhâsibî: Kitâbü't-Tevehhüm, Berzah Âlemi ve Melekût Eskatolojisi Külliyâtı

İslâm irfan ve tasavvuf tarihinin kurucu zirvelerinden biri olan Ebû Abdullah el-Hâris b. Esed el-Muhâsibî (ö. 243/857), zühd döneminden tasavvuf dönemine geçişin en etkili mimarıdır. Bağdat'ta yetişen, kelâm ilmiyle nefis psikolojisini mezceden Muhâsibî, içsel teftişteki tavizsiz titizliği sebebiyle 'el-Muhâsibî' (nefsini hesaba çeken) unvanıyla şöhret bulmuştur. Onun telif ettiği eserler, yalnızca döneminin dervişlerine değil, asırlar sonra İmam Gazâlî'ye, İbnü'l-Arabî'ye ve Dante Alighieri'nin İlahi Komedya'sına ilham verecek ölçüde derin bir psikolojik ve eskatolojik tahlil gücüne sahiptir.

Kitâbü't-Tevehhüm, İslâm düşünce atlasında benzeri olmayan bir edebi ve ruhanî şaheserdir. Eserdeki 'tevehhüm' kavramı, modern dildeki yanılsama veya vehim anlamında değil; Kur'ân ve Sünnet'in haber verdiği ahiret hakikatlerinin, gayb perdelerinin arkasındaki melekût sahnelerinin kalbî bir basiretle 'zihinde ve ruhta canlandırılması, tahayyül ve tefekkür edilmesi' demektir. Muhâsibî, okuyucunun elinden tutarak onu ölüm anından başlatıp, kabrin karanlığına, mahşerin dehşetli meydanına, mîzânın adaletine ve nihayet Cemâlullah'ın müşahedesine kadar adım adım taşır. Bu eser, ahireti bir spekülasyon değil, bilakis şu an yaşanan somut bir gerçeklik gibi idrak ettiren bir manevi şok terapisidir.

Kitâbü't-Tevehhüm'ün ilk büyük sahnesi, insanın dünya ile olan bağlarının bir anda koptuğu ölüm anıdır. Muhâsibî, can çekişme (sekerât) hâlini tıbbi ve metafizik bir hassasiyetle tasvir eder: Bedenin damarlarından kan çekilirken, uzuvlar soğurken ve dilden kelimeler dökülemez olurken, canın parmak uçlarından göğse, oradan da boğaza (terâkî) doğru çekilişi anlatılır. Bu süreç, ruhun beşerî kalıptan ve madde bağlarından fıtrî olarak sıyrılış merhalesidir.

Bu esnada Melekü'l-Mevt (Hz. Azrâîl a.s.) ve yardımcı meleklerin gelişi sahnelenir. Eğer kul mümin ve takva sahibi ise, melekler nûrdan yüzlerle, cennet ipekleri ve misk kokularıyla gelirler; ruh, su damlasının testinin ağzından akıp gitmesi gibi sükûnet ve iştiyakla teslim alınır. Şayet kul gaflet ve fısk içinde bir ömür tüketmişse, zift karası simalar, katrandan elbiseler ve demir kancalarla ruhun bedenden şiddetle sökülüşü tasvir edilir. Muhâsibî, bu ânı okuyucuya doğrudan hitap ederek yaşatır: 'Ey insan! Düşün ki can boğazına gelmiş, ailen başında feryat ediyor, hekimler çaresiz kalmış ve sen dünya defterinin kapandığını gözlerinle görüyorsun!'

Ruh bedenden ayrılıp ceset toprağa verildiğinde, insan için Berzah Âlemi başlar. Muhâsibî, kabrin fiziki bir çukur değil, melekût âlemine açılan boyutsal bir eşik olduğunu vurgular. İnsan yapayalnız kalmış, dostlar mezarın başından ayrılmış ve ayak sesleri uzaklaşmıştır. İşte tam bu anda iki dehşetli melek; Münker ve Nekir, gözleri şimşek gibi çakan, sesleri gök gürültüsünü andıran haşyetli bir surette kabre dahil olurlar.

Muhâsibî'nin en çarpıcı tahlili, amellerin bu âlemde somut birer varlığa ve surete dönüşmesidir: Kişinin dünyada kıldığı namazlar başucunda, tuttuğu oruçlar sağında, verdiği sadakalar solunda, sabrı ve zikri ise ayakucunda birer nûrânî muhafız olarak dikilir. Azap melekleri hangi yönden yaklaşmak istese, o yöndeki amel konuşarak: 'Buradan geçemezsiniz, o dünyada bu ameli Allah için ihlasla yerine getirmişti' diyerek kulu müdafaa eder. Kabir, mümin için cennet bahçelerinden bir bahçeye, münkir ve münafık için ise cehennem çukurlarından bir çukura dönüşür.

Berzahın ardından zamanın sonu, yani Kıyamet gelip çatar. Muhâsibî, Kur'ân âyetlerinin nûru altında kozmik infilak sahnesini resmeder. Hz. İsrâfîl (a.s.), Arş'ın altında Sûr borusunu dudaklarına dayamış, Rabbinin emrini beklemektedir. İlk nefha (Nefha-i Sa'k) üflendiğinde, gökler yarılır, yıldızlar dökülür, dağlar atılmış renkli yün gibi havada uçuşur ve kâinattaki bütün canlılar dehşet içinde yere serilip ölür.

Bu sahne, maddenin ve zamanın mutlak anlamda iflasıdır. Bütün varlık yokluğa gömülür; yalnızca Zât-ı Kibriyâ bâki kalır. Muhâsibî, kulun kalbine şu soruyu nakşeder: 'Nerede o kibirlenen krallar? Nerede ordularına güvenen zâlimler? Mülk bugün kimindir? Mülk, Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ındır!' Bu tefekkür, insanın nefsindeki gurur, kibir ve mülk iddiasını kökünden kazıyan muazzam bir tevhid idrakidir.

İkinci nefha (Nefha-i Ba's) üflendiğinde, yeryüzü bembeyaz, pürüzsüz ve dümdüz bir levha haline gelir. Kabirler yarılır, insanlar binlerce yıllık uykularından uyanarak kabirlerinden fırlar. Muhâsibî, Arasat meydanındaki mahşer dehşetini kelimelerle bir tablo gibi çizer: İnsanlar yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak toplanmışlardır; fakat kimse kimseye bakamaz, zira herkesin kendi derdi kendine yetmektedir.

Güneş mahlûkata bir mil mesafeye kadar yaklaştırılmış, yer bakır gibi kızarmıştır. İnsanlar günahlarının ağırlığına göre kendi terleri içinde boğulmaktadır; kimi bileklerine, kimi dizlerine, kimi boğazına kadar tere batmıştır. Yalnızca yedi sınıf bahtiyar insan; adil idareciler, kalbi mescitlere bağlı olanlar, gizli sadaka verenler ve Allah için birbirini sevenler Arş'ın gölgesinde himaye altındadır. Muhâsibî, sâlike hitap eder: 'Düşün o günü ki, ne kaçacak bir sığınak vardır ne de bir feryat işitecek kimse!'

Arasat meydanında bekleyişin dehşeti dayanılmaz bir noktaya ulaştığında, amel defterleri açılır ve gökyüzünden sahiplerine doğru uçuşmaya başlar. Kimi defterini sağından sevinç çığlıklarıyla alırken ('Alın, okuyun kitabımı!'), kimi de solundan ve arkasından helâk nidalarıyla teslim alır. Muhâsibî, insanın kendi elleriyle yazdığı hayat filminin hiçbir karesinin unutulmadığını hatırlatır: 'Bu nasıl bir kitaptır ki, küçük büyük hiçbir şeyi bırakmayıp hepsini saymış!'

Ardından en hassas terazi olan Mîzân kurulur. Bu terazi gözle görülmeyen niyetleri, kalpten geçen zerre kadar riyâyı veya zerre kadar ihlası tartacak ilâhî bir duyarlılığa sahiptir. Bir tarafa ameller konur, diğer tarafa ise Allah'ın nimetleri. Kul, dünyada önemsiz sandığı tek bir 'Sübhânallah' kelimesinin teraziyi nasıl ağır bastırdığını veya bir gıybet kelimesinin dağlar kadar sevabı nasıl kül edip uçurduğunu hayretle müşahede eder.

Mîzânın ardından bütün insanlık, cehennemin ortasına gerilmiş olan kıldan ince, kılıçtan keskin Sırât Köprüsü'nün başına sevk edilir. Köprünün altı cehennemin homurtuları, alevleri ve zakkum kokularıyla kaynamaktadır; köprünün kenarlarında ise kancalar (kelâlîb) vardır ve emredildikleri kimseleri kapıp ateşe fırlatırlar.

Muhâsibî, Sırât'tan geçiş hızının sırf dünyada taşınan nûra ve ihlasa bağlı olduğunu anlatır: Kimi müminler şimşek hızıyla, kimi rüzgâr gibi, kimi yarış atı süratiyle geçerken; kimi koşarak, kimi yürüyerek, kimi de yüzüstü sürünerek ve alevlerden yaralar alarak geçer. Günah yükü ağır olanlar ve kalbinde nûr bulunmayanlar ise köprüde tutunamayıp uçuruma yuvarlanırlar. Cehennem ateşi mümine seslenir: 'Geç ey mümin, senin nûrun benim alevimi söndürüyor!' Bu fasıl, insanın dünyada attığı her şer'î adımın ahiretteki köprüye dönüşen hakikatini gözler önüne serer.

Sırât köprüsünü selametle aşanlar, Kevser havuzunun başında Resûl-i Ekrem (s.a.v.) ile buluşup O'nun mübarek elinden kana kana içerler ve sekiz cennet kapısından selam ile buyur edilirler. Muhâsibî, Kitâbü't-Tevehhüm'ün bu bölümünde cehennemin karanlık tablolarını geride bırakıp, kalbi sonsuz bir vecd ve iştiyaka gark eden cennet tasvirlerine geçer: Altından ırmaklar akan köşkler, yakut ve zümrüt döşemeler, rengarenk Tûbâ ağaçları ve ebedi gençlik.

Lakin Muhâsibî için cennetin en yüce gayesi maddî lezzetler değil; 'Rûyetullah'tır, yani Allah Teâlâ'nın Cemâl-i Bâkemâli'ni perdesiz olarak temaşa etmektir. Cennet ehli Cuma günleri 'Mezîd' meydanında toplanır, ilâhî perdeler aralanır ve Hak Teâlâ onlara tecellî eder. O ânın lezzeti karşısında cennetin bütün köşkleri, nimetleri ve hûrileri unutulur; ruhlar ebedi bir hayret ve aşk fırtınası içinde Rablerine secde ederler. İşte tahayyülün nihai zirvesi bu ilâhî vuslattır.

Hâris el-Muhâsibî'nin Kitâbü't-Tevehhüm'ü yazmaktaki asıl pedagojik ve tasavvufi maksadı, sadece ahireti tasvir etmek değil, sâlikin nefis mekanizmasını kökten dönüştürmektir. Tasavvuf psikolojisinde insan nefsi, hazır olan peşin lezzetlere düşkündür; gelecekteki hesabı ve ahireti ise soyut bir kavram sanarak gaflete dalar. İşte tevehhüm metodu, ahireti gelecekteki belirsiz bir zaman olmaktan çıkarıp, nefsin tam karşısına dikilen canlı bir gerçeklik kılar.

Bu yöntem sayesinde sâlik, günaha meylederken cehennemin kancalarını ve kabrin daralışını iliklerine kadar hisseder (Havf); ibadet ve taate gayret ederken ise Cemâlullah'ın vuslat sevincini tadar (Recâ). Muhâsibî, bu iki kanadın dengede tutulmasını şart koşar: Sırf korku insanı ümitsizliğe (ye's), sırf ümit ise gevşekliğe ve aldanışa sürükler. Tevehhüm, ruhun bu iki uçurum arasındaki sırat üzerinde dengede yürümesini sağlayan manevi bir idrak kalkanıdır.

Kitâbü't-Tevehhüm, telif edildiği 9. yüzyıldan itibaren İslâm irfan havzasının en temel psikolojik başvuru kaynağı olmuştur. İmam Gazâlî, İhyâu Ulûmi'd-Dîn'in son cildi olan 'Kitâbü Zikri'l-Mevt ve Mâ Ba'deh' (Ölüm ve Ötesi) kitabını kaleme alırken en çok Muhâsibî'nin Tevehhüm'ünden istifade etmiş, onun tasvirlerini sistematik bir kelâmî ve ahlâkî çerçeveye oturtmuştur. Aynı şekilde Ebû Tâlib el-Mekkî, Kuşeyrî ve İbnü'l-Arabî de eskatolojik tahlillerinde Muhâsibî'nin açtığı çığırdan yürümüşlerdir.

Dahası, çağdaş şarkiyatçılar (özellikle Miguel Asín Palacios), Dante Alighieri'nin meşhur 'İlahi Komedya'sındaki cehennem, araf ve cennet kurgusunun, Muhâsibî'nin Kitâbü't-Tevehhüm'ü ve Miracü'n-Nebî rivayetleriyle olan şaşırtıcı benzerliklerine dikkat çekmişlerdir. Muhâsibî'nin bu eseri, insanın fanilik karşısındaki çaresizliğini ve ebediyet arzusunu evrensel bir dille haykıran, asırlar geçse de eskimeyen ölümsüz bir manevi kılavuzdur.