Hallâc-ı Mansûr ve Kitâbü't-Tavâsîn: Ene'l-Hakk Hakikati, Nûr-ı Muhammedî ve Aşk Şehadeti Külliyatı

Hallâc-ı Mansûr'un lakabı olan 'Hallâc', pamuk atıcısı manasına gelir. Menkıbeye göre bir gün bir pamukçunun dükkânına girmiş, parmağını pamuk yığınına dokundurmasıyla pamuğun çekirdeği ile lifleri kendiliğinden ayrılmıştır; fakat hakiki manada Hallâc, 'insanların kalplerindeki esrarı ve gizli niyetleri hallaç pamuğu gibi atan' kalp hekimidir.

Hallâc, Bağdat'tan Hindistan'a, Türkistan'dan Horasan'a ve Hicaz'a kadar geniş bir coğrafyayı dolaşmış; Budist bilgelerle, Zerdüştî rahiplerle ve Hristiyan mistikleriyle münazaralarda bulunarak hakikatin birliğini her dilde haykırmıştır. Onun bu seyahatleri, tasavvufun evrensel dilini pekiştirmiş ve Hakk aşkının kavmiyet ve sınır tanımadığını göstermiştir.

İslam tasavvuf tarihinin en çok tartışılan, en derin aşk ve vecd dâhisi Ebü'l-Mugīs el-Hüseyn b. Mansûr el-Hallâc (244-309 / 858-922), İran'ın Beyzâ kasabasında doğmuştur. Genç yaşta Sehl b. Abdullah et-Tüsterî, Amr b. Osman el-Mekkî ve Cüneyd-i Bağdâdî gibi ilk dönem tasavvufunun büyük kutuplarının meclislerinde bulunmuş; kalbî riyazetler ve çetin halvetlerle marifetullâhın en yüksek mertebelerine vasıl olmuştur. Hallâc'ın yolu, gizli tekkelerde kapalı kalan bir irfan değil; Bağdat sokaklarında, çarşılarda ve Kâbe ravzasında halkı ilahî aşka davet eden, riyakâr zâhir ulemasını sarsan coşkun bir nebevî davetti. Onun 'Ene'l-Hakk' (Ben Hakk'ım) haykırışı, dönemin siyasî iktidarı (Abbâsî hilafeti) ve lafızcı fukahası tarafından yanlış anlaşılarak zındıklık ve ilahlık iddiası sayılmış; 309 yılında Bağdat'ta Dicle kenarında işkencelerle şehit edilmesine yol açmıştır.

Kitâbü't-Tavâsîn, Hallâc'ın bizzat çizdiği esrarlı diyagramlar, dairesel vefkler ve harf geometrileri ihtiva eden son derece yoğun bir sembolik metindir. Hallâc burada klasik mensur nesir dilini aşmış; vecd halindeki şairane bir aforizma üslubu kullanmıştır.

Eserdeki 'Nokta' bahsi fevkalade derindir. Hallâc'a göre: 'Kâinattaki bütün ilimler Kur'an'da toplanmıştır; Kur'an'ın ilmi Fâtiha'dadır; Fâtiha'nın ilmi Besmele'dedir; Besmele'nin ilmi Bâ harfindedir; Bâ harfinin ilmi ise onun altındaki Nokta'dadır.' İşte Hallâc, kendisini o 'Nokta'da yok eden âşıktır. Nokta hareket ettiğinde çizgi, çizgiler birleştiğinde yüzey ve hacim (kâinat) ortaya çıkar. Asıl olan ise o tecelli noktasıdır.

Hallâc'ın günümüze ulaşan en mühim ve esrarlı şaheseri Kitâbü't-Tavâsîn'dir. İsmini, Kur'an-ı Kerim'deki mukattaa harflerinden olan Tâ-Sîn (طس) remzinden alan eser, on bir müstakil 'Tâsîn' faslından meydana gelir:

Tâsîn Faslı	Arapça Adı	İşlediği Metafiziksel Hakikat
1. Tâsînü's-Sirâc	طاسين السراج	Nûr-ı Muhammedî; Hz. Peygamber'in (s.a.v.) kâinatın ezeli kandili ve ilk zuhur nuru olması.
2. Tâsînü'l-Fehm	طاسين الفهم	Aklın sınırları ve ilahî sırları kavramadaki acziyeti; hayret vadisi.
3. Tâsînü's-Safâ	طاسين الصفا	Kalbin mâsivâdan arınması ve Zât nurlarının aynası haline gelişi.
4. Tâsînü'd-Dâire	طاسين الدائرة	Varlık çemberi, merkez noktası ve hakikatin dairesel geometrisi.
5. Tâsînü'n-Nokta	طاسين النقطة	Bâ harfinin altındaki nokta sırrı; kesretin vahdette yok oluşu.
6. Tâsînü'l-Ezel ve'l-İltibâs	طاسين الأزل والالتباس	İblis ve Firavun kıssası; ilahî emir ile ezelî irade arasındaki sır.
7. Tâsînü't-Tevhîd	طاسين التوحيد	Hakk'ı yalnız Hakk'ın bilebileceği; beşerî idrakin fenâsı.

Hallâc'ın Tâsînü's-Sirâc (Kandilin Tâsîni) bölümü, İslam irfanında Hakîkat-i Muhammediyye doktrinini şiirsel ve metafiziksel bir dille ilk kuran metinlerden biridir:

«O bir kandildir ki, nuru gayb nurundan parlamıştır. Zuhuru ve dönüşü yine O'nadır. Bütün nurlar O'nun nurundan fışkırdı; bütün basiretler O'nun basiretinden açıldı. Zamanlar O'nun zamanıyla kayıtlandı. O'nun varlığı yokluktan önceydi; ismi Kalem'den evvel yazılmıştı. Âlemlerde O'ndan daha kerim, O'ndan daha âlim kimse yoktur!»

Hallâc'a göre Hz. Muhammed (s.a.v.), mutlak gayb olan Lâhût âlemi ile kesret olan Mülk âlemi arasındaki ebedî 'Berzah-ı Â'zam'dır.

Cüneyd-i Bağdâdî'nin Hallâc'a söylediği rivayet edilen şu söz tasavvuf mekteplerinin tavır farkını özetler: «Ey Hüseyin! Sen öyle bir sırrı aşikâr eyledin ki, biz onu kalplerimizin derinliğinde saklardık. Senin kanın bu sırrın fidyesi olacaktır.»

Gerçekten de Cüneyd-i Bağdâdî 'Sahv' (manevi ayıklık ve temkin) mektebinin reisiydi; sırrın avamdan gizlenmesini şeriatın nizamı için zaruri görüyordu. Hallâc ise 'Sekr' (aşk sarhoşluğu ve galebe) ehlindendi; ilahî sevgilinin cemalini gördükten sonra susmayı nifak ve hıyanet sayıyordu. Hallâc'ın katli, zâhir ile bâtın arasındaki meşhur trajik gerilimin en kanlı sembolü olmuştur.

Hallâc-ı Mansûr'un dillerden düşmeyen ve idamına gerekçe yapılan Ene'l-Hakk (Ben Hakk'ım) sözü, bir ilahlık iddiası ya da Hristiyanlıktaki gibi bir hulûl (Tanrı'nın insana girmesi) değildir. Tasavvuf felsefesinde bu şathiye şu üç esasa dayanır:

1. Fenâ fi't-Tevhîd (Varlıkta Yok Oluş): Ateşe atılan demirin kızarıp 'ben ateşim' demesi gibi; Hak nurunun tecellîsine gark olan kulun kendi benliğini unutup, dilinden bizzat Hakk'ın konuşmasıdır.
2. Hz. Mûsâ ve Tûr Ağacı Örneği: Kasas Sûresi 30. âyette yanan çalıdan gelen 'İnnevellâhu Rabbü'l-Âlemîn' (Muhakkak ki Ben âlemlerin Rabbi olan Allah'ım) nidasında konuşan ağacın kendisi değil, ağaçta tecellî eden Allah'tır. Hallâc der ki: «Tûr ağacı Ene'l-Hakk dediğinde kâfir olmadı da, o tecellîye mazhar olan bir mümin kul dediğinde nasıl kâfir olur?»
3. Benliğin Mahvı: «Ben aradan çıktım, geriye yalnız Hakk kaldı.»

Hallâc, şiirlerinde Lâhût (ilahî zât boyutu) ile Nâsût (beşerî beden boyutu) arasındaki sırrı şarap ile suyun karışımına benzetir: Bu beyitler, İbnü'l-Arabî'nin daha sonra sistemleştireceği 'Vahdet-i Vücûd' ve 'İnsân-ı Kâmil' doktrininin en saf tohumlarıdır.

Kitâbü't-Tavâsîn'in en çok tartışılan kısmı 'Tâsînü'l-Ezel ve'l-İltibâs'tır. Hallâc burada İblis'in Âdem'e secde etmeyişini alışılmış ahlakî çerçevenin ötesinde bir 'Tevhid İmtihanı' olarak inceler. İblis der ki: «Sen ezelde bana 'Benden başkasına secde etme' dedin. Sonra da 'Âdem'e secde et' diye emrettin. Ben Senin ezelî iradene sadık kaldım ve Sen'den gayrısına baş eğmedim.» Hallâc, İblis'in bu tavrını bir yandan tevhid iddiası olarak aktarırken, diğer yandan ilahî emre isyan etmenin gurur ve helak getirdiğini; hakiki âşığın ise Hz. Muhammed (s.a.v.) gibi hem emre hem de iradeye teslim olan 'ubûdiyyet' ehli olduğunu vurgular.

Hallâc'ın idam sehpasında söylediği son sözler tevhidin zirvesidir: «Hasbü'l-vâhid ifrâdü'l-Vâhid lehû» (Bir olan kul için, Tek olan Allah'ı tevhid etmesi kâfidir). Kollarının ve bacaklarının kesilmesine tebessüm ederek karşı koymuş; yüzüne kanını sürerek: «Aşk namazı iki rekâttır; onun abdesti ancak kanla alınır!» demiştir.

Hallâc'ın külleri Dicle nehrine savrulmuş, kitapları yakılmıştır; fakat onun aşk ateşi İslam coğrafyasının her köşesinde Yûnus Emrelerin, Nesîmîlerin, Fuzûlîlerin ve Mevlânâların mısralarında ebediyen yaşamaya devam etmiştir.

Hallâc'ın idam anındaki tavrı, İslam irfan tarihinin en yüce ahlak levhalarından biridir. Taşlanan, uzuvları kesilen ve darağacına çekilen Hallâc, cellatlarına ve kendisini taşlayan ahaliye bakarak şöyle dua etmiştir:

«İlâhî! Bu kulların Senin dinine olan gayretlerinden ötürü beni taşlıyorlar ve katlime hükmediyorlar. Onları bağışla! Zira onlar bilselerdi yapmazlardı. Bana lütfettiğin sırrı onlara örtmüşsün; onlara gösterdiğin şeriat hududunu ise bana aşk ateşiyle aştırmışsın. Ya Rabbi, beni öldürenlere merhamet eyle!»