el-Hakîm et-Tirmizî: Nevâdirü'l-Usûl fî Ma'rifeti Ehâdîsi'r-Resûl ve Marifetullah Külliyâtı

Ebû Abdullah Muhammed b. Ali b. el-Hasan b. Bişr el-Hakîm et-Tirmizî (ö. 320/932 civarı), İslâm irfan ve tasavvuf tarihinin en orijinal, velûd ve felsefî derinliğe sahip zirve kurucularından biridir. Horasan'ın kadim Ceyhun nehri kıyısındaki Tirmiz şehrinde doğup yetişen Tirmizî, babasından güçlü bir hadis ve fıkıh terbiyesi almış; genç yaşta Mekke, Kûfe ve Basra ilim havzalarını dolaşarak asrının en büyük muhaddis ve fakihlerinden rivayette bulunmuştur. Ancak onun asıl temayüz ettiği cihet, zâhirî ilimlerin kabuğunu kırarak hadis-i şeriflerin ve âyet-i kerîmelerin bâtınî gayelerini, kozmik illetlerini ve ruhanî menfezlerini tahlil etmesidir.

Ona verilen 'el-Hakîm' unvanı, Grek felsefesinden mülhem bir rasyonalizmi değil; bilakis hikmet-i ilâhiyye'yi, peygamberlik mirasından süzülen kalbî basiret ve ilhâm-ı Rabbânî'yi ifade eder. Tirmizî; tıp, anatomi, kozmoloji, psikoloji ve fıkıh usûlünü tasavvuf potasında eriterek İslâm düşüncesinde ilk defa müstakil bir 'Tasavvufî Teoloji ve Psikoloji' inşa etmiştir. Onun Hatmü'l-Evliyâ'daki cesur yaklaşımları Tirmiz'deki dar ufuklu zâhir ulemâsı tarafından tekfir ve tenkide maruz kalmış, bunun üzerine Tirmiz'den ayrılarak Belh ve Nîşâbur muhitlerine hicret etmiştir. Belh'te büyük hürmet görmüş, Ahmed b. Hadreveyh ve Ebû Türâb en-Nahşebî gibi devrin kutuplarıyla sohbet etmiştir.

Tirmizî'nin düşüncesi, kendisinden üç asır sonra gelecek olan Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât-ı Mekkiyye ve Fusûsü'l-Hikem'inin doğrudan fikrî tohumlarını teşkil etmiştir. İbnü'l-Arabî, Fütûhât'ın meşhur 73. babında Tirmizî'nin Hatmü'l-Vilâye'deki 155 çetin sualine tek tek cevap vererek onu 'bâtın ilminin üstadı' olarak tescil etmiştir. Tirmizî, zâhir ile bâtını, şeriat ile hakikati asla birbirinden koparmayan, hadis ilmini kuru bir lafız naklinden çıkarıp marifetullah nuruna dönüştüren emsalsiz bir hakîmdir.

el-Hakîm et-Tirmizî'nin hacim ve tesir bakımından en abidevî şaheseri olan 'Nevâdirü'l-Usûl fî Ma'rifeti Ehâdîsi'r-Resûl', klasik hadis şerhçiliğinin ötesinde, her biri müstakil bir irfânî nazariyeyi vazededen 291 'Asl'dan (Kök İlke / Bölüm) müteşekkildir. Eserin gayesi, zâhir ulemâsının yalnızca isnad zincirine ve harfî manasına hasrettiği Nebevî kelâmın melekûtî sırlarını, ahlâkî tekâmül kanunlarını ve esrâr-ı şeriatı gün yüzüne çıkarmaktır.

Tirmizî eserin mukaddimesinde şöyle der: 'Resûlullah'ın (s.a.v.) sözleri, öyle lafızlardır ki onların bir zâhiri, bir bâtını, bir haddi ve bir matla'ı vardır. Muhaddisler lafzı muhafaza ettiler; fakat o lafzın taşıdığı nûrun ve hikmetin asıllarını idrak etmek, kalbi ilâhî nûrla parlamış hakîmlere müyesser kılınmıştır.' Nevâdirü'l-Usûl'de her 'Asl', genellikle sahih bir hadis-i şerifin zikriyle başlar; ardından Tirmizî lügavî köklerden hareketle âyet-i kerimelerin nûruyla kelimeleri çözümler ve insanın iç âlemindeki ruhanî mekanizmaya bağlar.

Eserde iman, ihlas, sıdk, rızâ, havf ve recâ gibi kalp halleri anlatılırken aynı zamanda melekût âlemi, arş ve kürsî dengesi, meleklerin vazifeleri, kalbin nurları ve nefsin gizli afetleri tahlil edilir. Tirmizî, hadisleri ele alırken asla aklî kıyaslara teslim olmaz; 'fehm ani'llâh' (Allah'tan anlama) dediği basiret nuruyla hadislerin melekûtî boyutunu şerheder. Bu yönüyle Nevâdirü'l-Usûl, hem bir hadis mecmuası hem bir tasavvuf usûlü hem de bir ahlâk metafiziği ansiklopedisidir.

Tirmizî'nin İslâm düşüncesine getirdiği en mühim epistemolojik katkılardan biri, 'İlelü'ş-Şerî'a' (Şeriat Emir ve Yasaklarının Hikmet ve İlletleri) nazariyesidir. Fıkıh usûlündeki zâhirî illet anlayışının çok ötesine geçen Hakîm, ibadetlerin, hadislerde emredilen edeplerin ve şer'î mükellefiyetlerin insanın ruhanî anatomisinde doğrudan bir tesire ve melekûtî bir karşılığa sahip olduğunu savunur.

Ona göre abdest yalnız maddî bir temizlik değil, kalbin etrafındaki şeytânî kesafeti suyun nûruyla dağıtmaktır. Namazdaki her rükün (kıyam, rükû, secde), nefsin kibrini kırıp lübb makamındaki tevhîd nûrunu parlatmak için vazolunmuş ilâhî bir ameliyedir. Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl'de Resûlullah'ın (s.a.v.) 'Namaz dinin direğidir' veya 'Cennet kılıçların gölgesi altındadır' gibi hadislerini şerhederken, bu ifadelerin ardındaki bâtınî kozmolojiyi açıklar.

Tirmizî şöyle açıklar: Şeriat, Cenâb-ı Hakk'ın kullarına olan merhametinin tecellîsidir; zira nefis kendi haline bırakılsa zulmet ve cehalet içinde helak olurdu. Şeriatın emirleri, ruhanî hekimin hastaya verdiği şifalı terkipler gibidir. Hadis-i şerifler ise bu reçetelerin nasıl kullanılacağını gösteren Nebevî tatbikattır. Bâtınî illetleri kavramak, şeriatın hükümlerini geçersiz kılmak (ibâhiyye) için değil, bilakis onlara kemâl-i aşk ve ihlâsla teslim olmak içindir.

Nevâdirü'l-Usûl'ün mihverini teşkil eden en temel bahislerden biri, Nübüvvet Nûru ve Hakîkat-i Muhammediyye'nin yaratılışın ilkesi olduğu inancıdır. Tirmizî, 'Evvelü mâ halakallāhu nûrî' (Allah'ın ilk yarattığı şey benim nûrumdur) hakikatini derinlemesine tahlil ederek, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) cismanî varlığından önce melekût âlemindeki ilk yaratılan nur olduğunu delillendirir.

Tirmizî'ye göre Cenâb-ı Hak, zâtî muhabbetiyle kâinatı yaratmayı murad ettiğinde, ilk olarak Nûr-ı Muhammedî'yi kendi nûrundan izhar etmiştir. Bütün peygamberlerin risaleti, bu ilk nûrun zaman ve mekân aynalarındaki farklı tecellîlerinden ibarettir. Dolayısıyla Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.), hem nübüvvetin başlangıcı hem de Hatmü'n-Nübüvve ile onun nihai mührüdür.

Nevâdirü'l-Usûl'de Resûlullah'ın şemaili, ahlâkı, mi'râcı ve duaları şerhedilirken, onun beşerî vasfının arkasındaki 'Habîbullah' mertebesi daima nazara verilir. Tirmizî, Peygamber Efendimiz'in kalbini 'Arş'ın kalbi', onun ahlâkını ise 'Kur'ân'ın bizzat kendisi' olarak tanımlar. Mümin, ancak sünnet-i seniyyeye ittibâ ederek ve kalbini Nebevî nûra rabtederek cehalet karanlığından kurtulabilir ve marifetullaha erebilir.

Tirmizî epistemolojisinde 'İlim' ile 'Marifet' aynı şey değildir; aralarında hem ontolojik hem de tecrübî derin bir mertebe farkı vardır. Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl'de bu ayrımı en ince nüanslarıyla ortaya koyar. İlim (el-İlm); akıl, nakil, delil, delil getirme ve taallüm (öğrenme) yoluyla elde edilen zâhirî ve zihnî bilgidir. İlim sahibi olan kimseye 'âlim' denir ve âlimin bilgisi delillerle kâim olduğu için şüphe veya vesvese ile sarsılabilir.

Marifet (el-Ma'rife) ise; delillerin ve aklî vasıtaların aradan kalktığı, doğrudan Cenâb-ı Hakk'ın kalbe ilka ettiği zâtî ve şuhûdî nûrdur. Marifet sahibi olan zâta 'ârif' veya 'hakîm' denir. Ârif, Allah'ı yine Allah ile bilir ('Araftü Rabbî bi-Rabbî'). İlim eşyanın zâhirini ve şeriatın lafzını bilirken; marifet eşyanın melekûtunu ve şeriatın bâtınını müşâhede eder.

Tirmizî bu hakikati muhteşem bir teşbihle açıklar: İlim kandil ışığı gibidir; odayı aydınlatır ama dışarıdaki karanlığı yok edemez. Marifet ise güneş gibidir; doğduğu anda bütün zulmetleri ortadan kaldırır ve varlığın hakikatini apaçık gösterir. Nevâdirü'l-Usûl, kulu kuru bir lafız âlimi olmaktan çıkarıp, kalbini tevhîd güneşiyle aydınlatan hakiki bir ârif-i billâh kılmayı hedefler.

Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de en çok üzerinde durduğu hususlardan biri, insan kalbine gelen düşüncelerin (havâtır) menşei ve kalbin içindeki nurânî ve zulmânî kuvvetlerin mücadelesidir. Tirmizî, meşhur 'İnsanoğlunun kalbinde iki lümme (telkin menfezi) vardır: Biri melekten, diğeri şeytandan...' hadisini şerhederken harikulade bir manevi psikoloji tahlili yapar.

Lümme-i Melek; hayrı, hakkı tasdik etmeyi, ihlası ve ahirete yönelmeyi fısıldayan nûrânî menfezdir. Lümme-i Şeytân ise; şerri, hakkı yalanlamayı, günahları süslü göstermeyi ve dünyevî hırsları körükleyen zulmânî menfezdir. Ancak Tirmizî burada üçüncü ve dördüncü mertebeyi de ilave eder: Nefsin kendi arzularından doğan 'hâtır-ı nefsânî' ve doğrudan Allah Teâlâ'nın lütfundan gelen 'hâtır-ı Rahmânî'.

Tirmizî, müminin bu dört sesi nasıl ayırt edeceğini gösterir: Rahmânî hâtır sarsılmaz bir sekînet ve tevhîd nûru getirir; nefsânî hâtır acelecilik, şehvet ve gurur taşır; şeytânî hâtır günaha veya riyaya sevk eder; melekî hâtır ise şeriata uygun bir hayra teşvik eder. Kalbin bu fısıltıları doğru tefrik edebilmesi, ancak sadrın İslâm nûruyla genişlemesi ve nefsin tasfiyesiyle mümkündür.

Hakîm et-Tirmizî'nin Hatmü'l-Evliyâ'da sistemleştirdiği meşhur velâyet nazariyesi, Nevâdirü'l-Usûl'ün muhtelif asıllarında hadislerin işârî şerhleriyle temellendirilir. Tirmizî, velâyeti kuru bir dindarlık derecesi olarak görmez; velâyet, kulun nefsini fenâya uğratarak Cenâb-ı Hakk'ın velâyet sıfatına mazhar olması ve Nebevî nûrun vârisi haline gelmesidir.

Tirmizî evliyâyı iki ana sınıfa ayırır: 1. **Veliyy-i Hakkullah (Ehlü'l-Mücâhede):** Kendi gayreti, ibadeti, zühdü ve amelleriyle nefsiyle savaşan velilerdir. Bunlar henüz nefsin perdelerinden tamamen kurtulamamış, mücahede makamında sebat edenlerdir. 2. **Veliyyullah (Ehlü'l-Cezbe ve'l-Istıfâ):** Cenâb-ı Hakk'ın doğrudan kendi fazlıyla seçtiği (ıstıfâ), nefsini arındırdığı, kalbini Arş'ın nurlarıyla doldurduğu kâmil velilerdir. Bunlar için artık korku ve hüzün yoktur; zira onların kalpleri Hak ile mutmain olmuştur.

Nevâdirü'l-Usûl'de Tirmizî, yeryüzünün hiçbir zaman velilerden hâlî kalmayacağını, kırklar (Ebdâl), yediler ve kutuplar silsilesiyle kâinattaki manevi dengenin muhafaza edildiğini hadis-i şeriflerle ispat eder. Veliler, peygamberlerin bâtınî nûrunun yeryüzündeki canlı şahitleridir.

Tirmizî'ye göre İslâm'ın gayesi, yalnız şeklî ibadetleri yerine getirmek değil; o ibadetlerin rûhu olan Nebevî ahlâkı kuşanmaktır. Nevâdirü'l-Usûl'de sıdk (doğruluk ve içtenlik), amellerin ruhu ve can damarı olarak tavsif edilir. Sıdk olmaksızın yapılan amel, canı olmayan bir ceset gibidir.

Hakîm şöyle der: 'Sadık kimse, içi dışına, dışı da içine denk olan; amelinde halkın rızasını değil yalnız Hakk'ın nazargâhını gözeten kimsedir.' Tirmizî, riyâyı yalnız amelleri gösteriş için yapmak olarak görmez; nefsin yaptığı ibadetten lezzet alması ve kendisini diğer müminlerden üstün görmesi de gizli bir riyâ ve şirktir.

Bu fasılda cömertlik (sehâ), hilm, tevazu, sabır ve şükür gibi nebevî hasletlerin nasıl kazanılacağı hadislerin derin tefsirleriyle anlatılır. Tirmizî, Hz. Peygamber'in 'Ben güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim' hadisini şerhederken, ahlâkın fıtrî çekirdeğinin ruhun yaratılışında saklı olduğunu, nefsin terbiyesiyle bu ilâhî çekirdeğin filizlenip kemâle ereceğini beyan eder.

Nevâdirü'l-Usûl, yalnız nefis ve ahlâk bahsini değil, aynı zamanda kâinatın kozmik yapısını ve melekût nizamını da Nebevî hadisler zemininde ele alır. Tirmizî; Arş-ı A'zam'ın büyüklüğü, Kürsî feleği, yedi kat gökler, Levh-i Mahfûz ve Kalem hakikatini şerhederken kozmik bir tevhîd tablosu çizer.

Ona göre görünen fizik âlemi (Âlem-i Mülk / Şehâdet), görünmeyen melekût âleminin bir gölgesi ve remzidir. Gökteki yıldızlar nasıl karanlık gecede yolculara rehberlik ederse, peygamberler ve veliler de yeryüzünde insanlığa manevi istikameti gösteren hidayet yıldızlarıdır. Tirmizî, meleklerin aralıksız zikir ve tesbihatının kâinattaki fizik kanunlarının ruhanî motoru olduğunu belirtir.

Tirmizî kozmolojisinde insan, 'Zübde-i Âlem' (Kâinatın Özü) ve Küçük Kâinat'tır (el-Âlemü's-Sagîr). Âlemde ne varsa insanın nefsinde, kalbinde ve rûhunda onun bir numunesi mevcuttur. Arş insanın kalbine, Kürsî sadrına, felekler letaiflerine tekabül eder. İnsan kendini bildiğinde, bütün kâinatın sırrını ve nihayetinde Rabbini bilmiş olur.

el-Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'ü, İslâm tasavvuf ve hadis literatüründe benzeri olmayan bir klasik olarak asırlar boyunca derin tesirler icra etmiştir. Eser, Ebû Tâlib el-Mekkî'nin Kūtü'l-Kulûb'undan İmâm Gazzâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn'ine, Ferîdüddîn Attâr'ın Tezkiretü'l-Evliyâ'sından İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât-ı Mekkiyye'sine kadar bütün büyük mutasavvıfların başucu kaynağı olmuştur.

İbnü'l-Arabî, Hakîm et-Tirmizî'yi tasavvuf felsefesinin en büyük öncüsü saymış; onun açtığı 'Hatmü'l-Velâye', 'İsm-i Âzam', 'Kalbin Tabakaları' ve 'Nübüvvet Nûru' bahislerini kemâl derecesine ulaştırmıştır. Osmanlı ulemâsı ve meşâyihı da Nevâdirü'l-Usûl'e büyük hürmet göstermiş; eser medreselerde hadislerin tasavvufî derinliğini anlamak isteyen seçkin talebelere ders olarak okutulmuştur.

Netice itibariyle Nevâdirü'l-Usûl, İslâm düşüncesinde hadis ilminin zâhirî bir nakilcilikten ibaret olmadığını, Nebevî kelâmın melekût ve ceberût âlemlerine uzanan sonsuz bir hikmet deryası olduğunu ispat eden abidevî bir şaheserdir. Bu eser, aklı kalple, ilmi irfanla, sünneti hakikatle buluşturan tevhîdî tefekkürün zirve burcudur.