Hakîm et-Tirmizî: Hatmü'l-Evliyâ, Velâyet Hiyerarşisi ve Kalbin Mertebeleri Külliyâtı

Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî el-Hakîm et-Tirmizî, hicrî 3. asrın sonu ve 4. asrın başında yaşamış, İslâm tasavvufunun ilk nazariyatçısı ve sistem kurucusu büyük bir mütefekkirdir. Horasan'ın Tirmiz şehrinde doğmuş, hadis, fıkıh, kelâm ve lügat ilimlerinde devrinin zirvesine çıkmıştır. Kendisine 'Hakîm' unvanı verilmesi; hem ilahî hikmete dair eşsiz marifetleri hem de insanın ruhanî tabiatını bir hekim gibi tahlil etmesinden ötürüdür. İbnü'l-Arabî ve Gazâlî gibi devasa dâhiler, Tirmizî'yi tasavvuf felsefesinin en büyük öncüsü olarak kabul etmiştir.

Tirmizî'nin en meşhur eseri olan Hatmü'l-Evliyâ, İslâm tarihinde velâyet (velîlik) nazariyesini ilk defa felsefî ve teolojik bir sistem olarak inşa eden kitaptır. Tirmizî bu eserinde velâyetin hakikatini, velîlerin tabakalarını, velî ile nebi arasındaki münasebeti ve nihayet 'Hâtemü'l-Evliyâ' (velâyeti mühürleyen zât) kavramını vaz etmiştir. Eser öylesine derin ve sarsıcı hakikatler içermekteydi ki, devrin zâhir uleması tarafından yanlış anlaşılmış ve Tirmizî'nin memleketinden sürülmesine sebep olmuştur.

Hakîm et-Tirmizî, Ehl-i Sünnet akaidine sımsıkı bağlı kalarak nübüvvetin velâyetten mutlak manada üstün olduğunu haykırır. Peygamberler hem nübüvvete hem de velâyete sahiptir; onların velâyeti kendi nübüvvetlerinin bâtınıdır. Velî ise peygamberin velâyet nurundan feyz alan bir vâristir. Peygamber vahiy ile, velî ise ilham ve firaset ile teyit edilir. Tirmizî'ye göre hiçbir velî, en alt mertebedeki bir peygamberin makamına dahi erişemez; ancak velîler olmasaydı nübüvvetin bâtınî feyzi yeryüzünden çekilirdi.

Tirmizî, Hatmü'l-Evliyâ eserinin sonuna 157 adet çetin metafizik soru koymuş ve 'Bu soruların cevabını ancak Hâtemü'l-Velâye sahibi zât bilebilir' demiştir. Yüzyıllar boyunca cevapsız kalan bu soruları, Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî Fütûhât-ı Mekkiyye'nin 73. bâbında tek tek şerh ederek cevaplandırmıştır. Bu sorular; Arş'ın rükünleri, harflerin esrarı, peygamberlerin menzilleri, zamanın hakikati ve kıyamet nizamına dair en derin kozmolojik sırları ihtiva eder.

Hakîm et-Tirmizî'nin 'Beyânü'l-Fark beyne's-Sadr ve'l-Kalb ve'l-Fuâd ve'l-Lübb' adlı risalesi, İslâm psikolojisinin ve ruhanî anatomisinin şaheseridir. Tirmizî, Kur'ân-ı Kerîm'de geçen 'sadr', 'kalb', 'fuâd' ve 'lübb' kelimelerinin eşanlamlı olmadığını; bilakis gözün beyazı, siyahı, bebeği ve görme nuru gibi iç içe geçmiş dört nurânî tabakayı temsil ettiğini ispat eder.

Sadr (göğüs), kalbin en dış çeperidir. Kur'an'daki 'Allah kimin sadrını İslâm'a açmışsa...' (Zümer 22) âyeti bu makama işaret eder. Sadr, İslâm nurunun tecelli ettiği, şeriat ahkâmının korunduğu yerdir. Ancak aynı zamanda şeytanın vesvese oklarının ulaştığı ('Yüvesvisu fî sudûri'n-nâs') ve nefsin arzu ve öfkelerinin dalgalandığı sınırdır. Sadr temizlenmedikçe içteki kalbe selâmetle ulaşılamaz.

Kalp, sadrın içindeki ikinci tabakadır. 'İşte onların kalplerine imanı yazmıştır' (Mücâdele 22) âyetinin mahallidir. İmanın, yakînin, huşûun, takvanın ve ilahî muhabbetin merkezidir. Kalp sürekli evrilip çevrildiği için bu adı almıştır; bir yüzü sadra (dünyaya), diğer yüzü fuâda (melekûta) bakar. Kalp zikrullah ile mutmain olduğunda şeytanın vesvesesi oraya sızamaz.

Fuâd, kalbin de derininde yer alan üçüncü tabakadır. 'Gözün gördüğünü fuâd yalanlamadı' (Necm 11) âyetinde beyan buyurulduğu üzere, fuâd rüyet (manevî görme) ve basiret merkezidir. Burada artık zan ve istidlâl biter, doğrudan şuhûd ve ilhâm-ı ilâhî başlar. Gayb perdelerinin aralandığı, melekûtun seyredildiği makam fuâd makamıdır.

Lübb, cevherin özü, tohumun çekirdeğidir. Kur'an'da 'Ülü'l-Elbâb' (Lübb sahipleri) olarak methedilen kâmil insanların ulaştığı en bâtınî merkezdir. Lübb, vahdet deryasıdır; kesretten ve mâsivâdan tamamen tecerrüt etmiş saf tevhid nurudur. Burada sadece Hakk'ın Zâtî tecellileri bulunur; kul burada 'Fenâfi't-Tevhîd' makamına erer ve kâmil marifetle nurlanır.

Tirmizî'nin 'Nevâdirü'l-Usûl fî Ma'rifeti Ehâdîsi'r-Resûl' adlı eseri, hadis-i şeriflerin bâtınî hikmetlerini, ahlâkî sırlarını ve kozmik gayelerini şerheden muhteşem bir külliyâttır. Kuşeyrî Risâlesi, Hücvîrî'nin Keşfü'l-Mahcûb'u, Gazzâlî'nin İhyâ'sı ve Mevlânâ'nın Mesnevî'si Tirmizî'nin açtığı bu hikmet pınarından beslenmiştir. Hakîm et-Tirmizî, akıl ile kalbi, zâhir ile bâtını, şeriat ile hakikati mezceden ulu bir denizdir.