Hâkim en-Nîsâbûrî ve el-Müstedrek 'ale's-Sahîhayn: Hadis Usûlü, Sahîhayn Şartları, İsnâd Tenkidi ve Rivayet Epistemolojisi Külliyâtı

Fasıl I: Horasan Hadis Havzası ve İbnü'l-Beyyi' Hâkim en-Nîsâbûrî'nin İlmî Şahsiyeti

Hicrî IV. asrın ikinci yarısı ile V. asrın başları, İslâm ilimler tarihinde hadis rivayetinin tedvinden tasnife, tasniften ise usûl ve felsefî temellendirmeye geçtiği en velûd çağdır. Bu dönemin en parlak merkezi ise hiç şüphesiz Merv, Belh, Nîsâbûr ve Herat gibi şehirleriyle Horasan havzasıdır. 321 (933) yılında Nîsâbûr'da doğan Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed en-Nîsâbûrî —halk ve muhaddisler arasında bilinen unvanıyla İbnü'l-Beyyi' veya el-Hâkim— hadis ilminin sadece râvî isimlerini ezberleyen bir nakilcilik değil, metin ve senetlerdeki en ince gizli kusurları (ilel) keşfeden müstakil bir dirâyet disiplini olduğunu gösteren en büyük otoritedir.

Hâkim, henüz genç yaşta babası ve dayısının nezaretinde başladığı hadis tahsilini Nîsâbûr'un büyük üstatları Ebû Ali en-Nîsâbûrî, Ebü'l-Velîd Hassân b. Muhammed el-Fakîh ve İbn Hibbân gibi deryalardan ikmal etmiş; ardından Irak, Hicaz ve Mâverâünnehir'e seyahat ederek (rıhle) devrin iki bine yakın muhaddisinden bizzat icâzet almıştır. Kendisine verilen "el-Hâkim" unvanı, sadece kaza (kadılık) görevinde bulunmasından değil, hadis ıstılahında yüz binlerce hadisi senedi, metni, râvîlerinin cerh ve ta'dîl durumlarıyla birlikte ezbere bilen ve ahkâm çıkarmaya muktedir olan en üst derecedeki muhaddis (Hâkim-i Hadîs) makamını temsil etmesinden kaynaklanmaktadır.

Fasıl II: el-Müstedrek 'ale's-Sahîhayn'ın Telif Felsefesi ve Amacı

Hâkim en-Nîsâbûrî'yi ölümsüz kılan başyapıtı el-Müstedrek 'ale's-Sahîhayn (المستدرك على الصحيحين), hadis tarihinde bir dönüm noktasıdır. Hâkim bu eseri kaleme alırken temel bir itikadî ve metodolojik yanılgıyı çürütmeyi hedeflemiştir: Döneminde bazı kelâmcılar, zındıklar ve hatta bir kısım fakihler, "Buhârî ve Müslim'in Sahîh'lerinde yer almayan hadislerin zayıf olduğu veya sahîh hadislerin tamamının bu iki esere münhasır bulunduğu" zannına kapılmışlardı.

Hâkim, bu daraltıcı yaklaşımı reddederek şu temel tezi vazetmiştir: İmâm Buhârî ve İmâm Müslim, kaleme aldıkları eserlerde İslâm dünyasındaki bütün sahîh rivayetleri toplama iddiasında bulunmamışlardır. Bilakis her iki imâm da kendi koydukları yüksek isnad kriterlerine uyan on binlerce sahîh hadisi, eserlerinin hacmi aşırı büyümesin diye dışarıda bırakmışlardır. İşte el-Müstedrek, bu iki büyük imâmın şartlarına tam olarak uyduğu halde eserlerine almadıkları hadisleri bizzat onların sened kriterleriyle tespit edip ümmetin istifadesine sunmak amacıyla telif edilmiştir.

Fasıl III: "Alâ Şarti'ş-Şeyhayn" Kriteri ve İsnad Tasnif Kategorileri

Hâkim, el-Müstedrek'te naklettiği yaklaşık 9.000 hadisi üç temel metodolojik kategoride tasnif etmiştir:

• 1. Buhârî ve Müslim'in Her İkisinin Şartına Göre Sahîh Olanlar (صحيح على شرط الشيخين): Bu kategorideki hadislerin isnadındaki bütün râvîler, hem Buhârî'nin hem de Müslim'in Sahîh'lerinde delil ve hüccet olarak kabul ettikleri, adâlet ve zabt sahibi şahsiyetlerdir.
• 2. Sadece Buhârî'nin veya Sadece Müslim'in Şartına Göre Sahîh Olanlar (صحيh على شرط البخاري / صحيح على شرط مسلم): Senedindeki râvîlerden biri iki imâm tarafından müştereken değil, yalnızca biri tarafından ihticâc makamında kullanılmış rivayetlerdir.
• 3. İki İmâmın Şartına Uymasa da Senedi Sahîh Olanlar (صحيح الإسناد ولم يخرجاه): Buhârî ve Müslim bu râvîlerden hadis rivayet etmemiş olsalar dahi, hadis usûlünün genel kurallarına (senedin muttasıl olması, râvîlerin sika ve adil olması, şâzz ve muallel olmaması) göre Hâkim'in ictihadıyla sahîh sayılan hadislerdir.

Fasıl IV: İmâm Zehebî'nin Telhîs'i ve Hâkim'e Yöneltilen Metodolojik Tenkitler

Hâkim en-Nîsâbûrî'nin el-Müstedrek'i telif ederken ömrünün son demlerinde olması, eserin bir mübeyyaza (temize çekilmiş nihai nüsha) haline getirilemeden müsvedde aşamasındayken vefat etmesi, eserde bazı tesâhul (gevşeklik) örneklerinin bulunmasına yol açmıştır. Hâkim, bazı hadisleri Buhârî ve Müslim'in şartına göre sahîh saymış, fakat sonraki büyük cerh ve ta'dîl otoriteleri bu senedlerde gizli illetler, inkıtâlar veya zayıf râvîler tespit etmişlerdir.

İşte bu noktada hicrî VIII. asrın hadis ve cerh-ta'dîl güneşi İmâm ez-Zehebî devreye girmiş ve Telhîsü'l-Müstedrek (تلخيص المستدرك) adlı eseriyle Hâkim'in bütün hükümlerini tek tek elekten geçirmiştir. Zehebî'nin tahlillerine göre:

1. el-Müstedrek'teki hadislerin yaklaşık yarısı gerçekten Buhârî ve Müslim'in şartlarına veya ikisinden birinin şartına tam olarak uyan kusursuz sahîh rivayetlerdir.
2. Dörtte biri, Buhârî ve Müslim'in şartına uymasa bile hasen veya sahîh li-gayrihî mertebesinde muteber hadislerdir.
3. Geriye kalan yaklaşık dörtte birlik kısım ise illetli, şâzz veya zayıf rivayetlerden teşekkül etmekte olup, çok nâdir de olsa içine mevzû (uydurma) rivayetler sızmıştır. Zehebî bu kısımları büyük bir dirâyetle şerh ederek ilim ehline rehberlik etmiştir.

Fasıl V: 'Ma'rifetü Ulûmi'l-Hadîs' ve Hadis Usûlü İlimlerinin Kurucu Tasnifi

Hâkim sadece bir müstedrek musannifi değil, hadis usûlü ilmini müstakil ve sistematik bir metodoloji olarak kuran ilk dâhidir. Onun Ma'rifetü Ulûmi'l-Hadîs (معرفة علوم الحديث) adlı eseri, kendisinden sonra gelen Hatîb el-Bağdâdî, İbnü's-Salâh, Nevevî ve İbn Hacer el-Askalânî'nin usûl kitaplarının doğrudan omurgasını oluşturmuştur.

Hâkim bu eserinde hadis ilmini 52 müstakil ilim dalına (nev') ayırmış; her bir nev'in tanımını, kaidelerini, misallerini ve epistemolojik değerini ortaya koymuştur. Âlî ve nâzil isnadlar, müdelles rivayetler, mürseller, müsnedler, mevkūflar, maktûlar, garîbler, azîzler ve mütevâtirler ilk kez bu denli berrak bir mantıksal mimariyle tedvin edilmiştir.

Fasıl VI: İlel-i Hadîs ve Râvî Psikolojisi: Zâhirî Sıhhatin Ötesi

Hadis usûlünün en çetin ve dakik sahası İlelü'l-Hadîs (علل الحديث) ilmidir. Bir hadisin senedinde görünüşte hiçbir kusur bulunmayabilir; bütün râvîler sika (güvenilir), sened kesintisiz ve lafızlar fasih olabilir. Ancak Hâkim'e göre hakiki muhaddis, bir kuyumcunun sahte altını hakikisinden ayırdığı gibi, metne ve senede sızmış olan gizli illeti (illet-i hafiyye) sezen kimsedir.

Hâkim, mürsel bir hadisin mevsûl kılınması, mevkūf bir sözün merfû gibi gösterilmesi veya râvînin hafızasındaki bir anlık dalgınlık sebebiyle senede başka bir râvînin sokulması gibi derin kusurları ortaya çıkarma metodunu el-Müstedrek'te tatbiki olarak sergilemiştir. Bu metot, modern tarih ve kaynak tenkidi teorilerinin bin yıl önce İslâm âlimleri tarafından nasıl kusursuz bir titizlikle inşa edildiğinin en somut delilidir.

Fasıl VII: Ehl-i Beyt Fedâili ve Hâkim'e Yöneltilen 'Teşeyyu' İddialarının Tahlili

el-Müstedrek'in en dikkat çekici bölümlerinden biri Kitâbü Ma'rifeti's-Sahâbe ve bunun içerisindeki Ehl-i Beyt fedâili (Hz. Ali, Hz. Fâtıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in faziletleri) bahsidir. Hâkim, Gadîr-i Hum hadisi ve Hz. Ali'nin menkıbelerine dair naklettiği rivayetler sebebiyle bazı mutaassıp çevreler tarafından "Şiilik" veya "aşırı teşeyyu'" ile itham edilmiştir.

Ancak İbnü's-Subkî ve Zehebî gibi büyük Ehl-i Sünnet muhakkikleri bu ithamları kökten çürütmüşlerdir. Hâkim, Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osmân ve Hz. Ali'nin hilafet sırasını ve fazilet hiyerarşisini aynen kabul eden, Ehl-i Sünnet akidesine sımsıkı bağlı bir Şâfiî fakihidir. Onun Hz. Ali ve Ehl-i Beyt'e duyduğu derin muhabbet, Ehl-i Sünnet'in özünde var olan nebevî sevginin bir tecellisidir; asla sahâbenin diğer büyüklerini küçümseme veya hilafet sırasını inkâr etme anlamı taşımamaktadır.

Fasıl VIII: el-İklîl ve Târîhu Nîsâbûr: Biyografi ve Şehir Monografisi

Hâkim en-Nîsâbûrî sadece hadis metinleriyle değil, hadisi taşıyan şahsiyetlerin sosyolojik ve coğrafî muhitleriyle de ilgilenmiştir. Onun Târîhu Nîsâbûr (تاريخ نيسابور) adlı muazzam eseri, Horasan bölgesinin kültür, ilim ve tasavvuf tarihinin en eski ve en zengin kaynağıdır. Şehre ayak basan binlerce âlim, sûfî, fakih ve edibin hayatını kaydeden bu eser, İslâm medeniyetinde şehir monografisi yazıcılığının şaheseridir.

Ayrıca el-İklîl fî Delâili'n-Nübüvve ve Fedâilü'ş-Şâfiî gibi eserleriyle hem peygamberlik mucizelerini senedli rivayetlerle temellendirmiş hem de intisap ettiği fıkıh mezhebinin kurucusu İmâm Şâfiî'nin usûl mantığını metodolojik olarak ortaya koymuştur.

Fasıl IX: Müstedrek'in Tefsir ve Bâtınî Mânalar Açısından Önemi

el-Müstedrek'in Kitâbü't-Tefsîr bölümü, Kur'ân-ı Kerîm âyetlerinin nüzûl sebepleri, kelime tahlilleri ve sahâbe tefsirleri açısından benzersiz bir hazinedir. Buhârî'nin Sahîh'indeki tefsir bölümünden çok daha hacimli olan bu kısım; İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Ali b. Ebî Tâlib ve Ubey b. Ka'b gibi sahâbe müfessirlerinin âyetlerin bâtınî ve zâhirî hikmetlerine dair en derin rivayetlerini muhafaza etmiştir.

Tasavvufî tefsirlerde ve işârî ekollerde kullanılan pek çok esrarlı rivayetin ilk sahih isnad kaynağı Hâkim'in Müstedrek'idir. Âlemin yaratılışı, Levh-i Mahfuz, Melekût âlemi, Arş'ın rükünleri ve kıyamet alametlerine dair rivayetler bu eserde tahrîc edilmiştir.

Fasıl X: Hadis Epistemolojisinde Hâkim'in Mirası ve Geleceğe Mesajı

Ebû Abdillâh el-Hâkim en-Nîsâbûrî 405 (1014) yılında Nîsâbûr'da vefat ettiğinde, ardında İslâm ümmetinin kıyamete kadar muhtaç olduğu bir rivayet ve dirâyet kütüphanesi bırakmıştır. Onun talebesi Beyhakī, onun açtığı çığırda es-Sünenü'l-Kübrâ ve Şuabü'l-Îmân gibi anıt eserleri inşa etmiş; Hatîb el-Bağdâdî onun usûlünü Bağdat'a taşımış; İbn Hacer el-Askalânî ise Fethu'l-Bârî'de Hâkim'in tahrîçlerine binlerce kez müracaat etmiştir.

Hâkim'in bize bıraktığı en büyük epistemolojik ders şudur: Hakikat donuk bir ezbercilikle değil, her rivayetin kaynağını, taşıyıcısını ve içsel tutarlılığını sorgulayan uyanık bir basiretle korunabilir. Sünnet-i Seniyye'nin nûru, Hâkim gibi mizan sahibi allâmelerin süzgecinden geçerek asırları aydınlatmaya devam etmektedir.