Hacı Bektâş-ı Velî: Makâlât ve Dört Kapı Kırk Makam İrfânı Külliyâtı

FASIL I: Nişâbur'dan Horasan Erenlerine: Seyyid Muhammed b. İbrâhim'in Menşei

Anadolu'nun manevi kandillerinden ve Türk-İslâm tasavvufunun kurucu pîrlerinden olan Hacı Bektâş-ı Velî (asıl adıyla Seyyid Muhammed b. İbrâhim Sânî el-Hüseynî), 13. yüzyılın başlarında Horasan'ın mühim ilim ve kültür merkezi Nişâbur'da dünyaya gelmiştir. Nesebi, Hz. Ali ve Hz. Fâtıma vâlidemiz yoluyla İmam Mûsâ el-Kâzım'a ulaşan seyyidler sülalesine dayanır. Çocukluk yaşlarından itibaren fevkalade zekâsı, hilmi ve ibadete düşkünlüğü ile dikkat çekmiştir.

İlk tahsilini Horasan ulemasından alan Seyyid Muhammed, daha sonra Hoca Ahmed Yesevî'nin en seçkin halifelerinden biri olan Lokman Perende hazretlerinin dergâhına intisap etmiştir. Lokman Perende'nin feyz pınarından sulanan genç derviş, Yeseviyye mektebinin hikmet, zühd, cömertlik ve melâmet neşvesini ruhuna nakşetmiş; kerametleri ve batınî olgunluğu sebebiyle kendisine "Bektâş" (akranları arasında aziz ve ulu kılınmış) unvanı verilmiştir.

FASIL II: Ahmed Yesevî Ocağı, Hac Seferi ve "Hacı" Unvanı

Menâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Velî'de (Vilâyetnâme) tafsilatıyla anlatıldığı üzere, Seyyid Muhammed mürşidi Lokman Perende'nin duasını alarak Hicaz'a hac vazifesini ifaya gitmiştir. Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere'de uzun müddet halvete çekilip ibadet etmiş, Ravza-i Mutahhara'da Resûl-i Ekrem Efendimiz'in manevi huzurunda feyizlenmiştir. Hac dönüşünde Necef, Kerbelâ, Bağdat ve Şam gibi irfan merkezlerini ziyaret ederek Ehl-i Beyt imamlarının makamlarında murakabede bulunmuş; bu kutlu seferin ardından kendisine Hacı Bektâş denilmiştir.

Hoca Ahmed Yesevî'nin "Var git Rûm mülküne (Anadolu'ya), orada ocak yak, gönülleri aydınlat!" manevi işareti üzerine, Moğol istilasının İslâm dünyasını kasıp kavurduğu bu buhranlı devirde batıya, Anadolu topraklarına doğru kutlu bir hicret başlatmıştır.

FASIL III: Sulucakarahöyük Dergâhı: Anadolu'nun Manevi Mayası

Hacı Bektâş-ı Velî Anadolu'ya girdiğinde önce Elbistan, Sivas, Amasya ve Kırşehir mevkilerini gezmiş; nihayet bugün Nevşehir iline bağlı olan o günkü Sulucakarahöyük (Hacıbektaş) köyüne yerleşmiştir. Burada İdris Hoca ve Kadıncık Ana'nın (Fâtıma Nûriye Hanım) evine misafir olmuş, ardından kendi dergâhını kurmuştur.

Sulucakarahöyük, kısa zamanda Horasan'dan, Türkistan'dan ve Azerbaycan'dan gelen göçebe Türkmenlerin, gariplerin ve dervişlerin sığındığı bir ilim, irfan ve kardeşlik merkezine dönüşmüştür. Hünkâr Hacı Bektâş, dergâhında bir taraftan talebelerine Kur'an, hadis ve tasavvuf dersleri verirken, diğer taraftan tarlada ziraat yaparak, un öğüterek bizzat emeğiyle geçinmiş ve müridlerine çalışmanın, üretmenin kutsallığını aşılamıştır.

FASIL IV: Makâlât Eseri ve Nüshaları: Tasavvufun Teori ve Pratiği

Hacı Bektâş-ı Velî'nin tasavvufî doktrinini sistemli bir surette ortaya koyduğu en mühim şaheseri Makâlât'tır. Aslı Arapça olarak kaleme alınan eser, 14. ve 15. yüzyıllarda Sa'düddin ve Hatiboğlu Muhammed gibi edipler tarafından Türkçe manzum ve mensur tercümelere kavuşturularak halk tabakalarına ulaştırılmıştır.

Makâlât, İslâm akidesinin tevhid, nübüvvet ve mead esaslarını derin bir tasavvufî tevil ile izah eder. Eser, kulun Allah Teâlâ'ya vuslat yolculuğunu dört kapı ve kırk makam halinde haritalandırır. Hacı Bektâş'a göre din bir bütündür; zâhir ile bâtın, şeriat ile hakikat birbirinin zıddı değil, birbirini tamamlayan ve kemâle erdiren iki kanattır.

FASIL V: Dört Kapı Kırk Makam Hendesesi: Şeriat, Tarikat, Mârifet, Hakikat

Hacı Bektâş irfânının omurgasını teşkil eden Dört Kapı Kırk Makam sistemi, insanın hamlıktan olgunluğa (kemâlât) erişme seyrini şu dört mertebede formüle eder:

1. Şeriat Kapısı (Hava Makamı): İman, ilim, namaz, oruç, zekat, haramdan kaçınma ve şer'î hükümlere riayet makamları. Kul bu kapıda emre itaat eder.
2. Tarikat Kapısı (Ateş Makamı): Tövbe, mürşide teslimiyet, tefekkür, zikir, hizmet ve nefs mücahedesi makamları. Kul bu kapıda aşk ateşiyle yanar.
3. Mârifet Kapısı (Su Makamı): Edeb, cömertlik, hayâ, sabır, marifetullah ve kalp gözünün açılması makamları. Kul bu kapıda su gibi berraklaşır.
4. Hakikat Kapısı (Toprak Makamı): Tevazu, rıza, fenâfillah, tecelli-i zât ve vahdete erme makamları. Kul toprak gibi ayaklar altına serilir, herkesi besler.

Hünkâr şöyle der: "Şeriat bir gemidir, tarikat onun denizi, mârifet o denizin dalgıcı, hakikat ise dalgıcın çıkardığı büyük incidir." İnciye ulaşmak isteyen, gemiden inip denize dalmak zorundadır; fakat gemi olmadan denize ulaşmak da mümkün değildir.

FASIL VI: 13. Yüzyıl Anadolu İrfan Üçgeni: Mevlânâ, Ahi Evran ve Hacı Bektâş

13. yüzyıl Anadolu'su, tarihin gördüğü en muazzam manevi şahsiyetlerin aynı zaman diliminde buluştuğu bir altın çağdır. Konya'da Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî aşk ve cezbe mektebini, Kırşehir'de Ahi Evran-ı Velî esnaf ahlakı ve fütüvvet teşkilatını, Sulucakarahöyük'te Hacı Bektâş-ı Velî ise göçebe ve köylü Türkmen halkının birlik ve kardeşlik mayasını temsil etmiştir.

Hacı Bektâş ile Ahi Evran arasındaki dostluk o kadar derindir ki, Vilâyetnâme'de Ahi Evran'ın Hacı Bektâş'ı sık sık ziyaret ettiği, iki pirin dervişlerini birbirine kardeş kıldığı nakledilir. Hacı Bektâş'ın "Eline, diline, beline sahip ol" düsturu ile Ahi Evran'ın "Eline, kapına, sofrana açık ol; diline, beline, gözüne kilit vur" fütüvvet andı birebir aynı ahlakî temele dayanır.

FASIL VII: Sosyal Barış ve Kadın Hakları: Bâcıyân-ı Rûm ve Kadıncık Ana

Hacı Bektâş-ı Velî'nin çağının çok ötesindeki en büyük devrimlerinden biri, kadının toplumdaki ve manevi hayattaki yerine verdiği değerdir. Dergâhında kadın ve erkek dervişler meclislerde birlikte bulunmuş, ibadet ve hizmeti beraberce ifa etmişlerdir. Hünkâr bu hakikati şu abidevî sözüyle tescillemiştir:

"Erkek dişi sorulmaz muhabbetin dilinde / Hakk'ın yarattığı her şey yerli yerinde / Bizim nazarımızda kadın erkek farkı yok / Noksanlık da eksiklik de senin görüşlerinde."

Ahi Evran'ın eşi Fâtıma Bâcı tarafından kurulan dünyanın ilk kadın teşkilatı Bâcıyân-ı Rûm'a (Anadolu Bacıları) en büyük manevi desteği Hacı Bektâş vermiştir. Dergâhın idaresini emanet ettiği Kadıncık Ana, Hacı Bektâş'ın vefatından sonra da ocağın tütmesini sağlamış, kadınların meslek edinmesi, halı dokuması ve manevi terbiyesi için çalışmıştır.

FASIL VIII: Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu ve Yeniçeri Ocağı ile Bağı

Hacı Bektâş-ı Velî'nin Anadolu'ya üflediği ruh, sadece bir tarikat teşekkülüyle sınırlı kalmamış; cihanşümûl Osmanlı Devleti'nin askeri ve siyasi omurgasını inşa etmiştir. Sultan Orhan Gazi devrinde kurulan Yeniçeri Ocağı, doğrudan Hacı Bektâş-ı Velî'yi pîr kabul etmiş ve ocak mensupları kendilerini "Bektâşî Kulları" olarak adlandırmıştır.

Yeniçerilerin giydiği börklerin arkasındaki beyaz keçe parçasının, Hacı Bektâş'ın ilk gazilere dua ederken cübbesinin kolunu askerin başına koymasını remzettiği rivayet edilir. Savaş meydanlarında yeniçerilerin haykırdığı "Allah Allah İllallah, Baş üryan sine püryan, pîrimiz Hünkâr Hacı Bektâş-ı Velî!" gülbangi, Osmanlı fütühatının arkasındaki manevi itici güç olmuştur.

FASIL IX: Bektâşî Erkannâmesi ve Sembolizmi: Teslim Taşı, Tâc ve Hırka

Bektâşîlik geleneğindeki maddi semboller, derin manevi hakikatlerin remizleridir. Boyna takılan on iki köşeli Teslim Taşı, On İki İmam'a olan muhabbeti ve nefsini Hakk'ın iradesine kayıtsız şartsız teslim etmeyi simgeler. Dervişlerin giydiği dört terkli veya on iki terkli Tâc-ı Şerîf, Dört Kapı'yı ve meşayihin rehberliğini temsil eder.

Dergâhtaki Ateş (Çırağ), Nûr-ı Muhammedî ve Nûr-ı Ali'nin devamlılığını remzederken; sofradaki ekmeğin bölüşülmesi (cem) birlik ve kardeşliğin sembolüdür. Hacı Bektâş bu sembollerle, harfler ve şekiller üzerinden göçebe halka en soyut tevhid kavramlarını pratik bir ahlak olarak öğretmiştir.

FASIL X: Çağlar Üstü Evrensel Tevhid ve Hümanizma Manifestosu

Hacı Bektâş-ı Velî, yaklaşık sekiz asır önce Sulucakarahöyük'te yaktığı kandille bugün de sadece Türk milletini değil, bütün insanlığı aydınlatmaya devam etmektedir. 1971 yılında UNESCO tarafından barış ve hoşgörü yılı ilan edilen Hacı Bektâş mirası, savaşların, ırkçılığın ve şiddetin hüküm sürdüğü modern dünyaya kardeşlik reçetesi sunar.

Onun şu hikmetli öğüdü, kütüphanemizin ve insanlık vicdanının baş tacıdır: "Bir olalım, iri olalım, diri olalım! Hararet nardadır sacda değildir / Keramet baştadır tacda değildir / Her ne arar isen kendinde ara / Kudüs'te Mekke'de Hac'da değildir." Bu mısralar, kalbini Kâbe kılan hakiki mü'minin ebedî manifestosudur.