Hâce Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet: Pîr-i Türkistân, Horasan İrfanı, Zikr-i Erre, Halvet Kapıları ve Anadolu Tasavvufunun Kökleri Külliyatı

İslâm düşüncesinde ve bilhassa Türk-İslâm tasavvuf târihinde çığır açan en büyük mânevî kutup, şüphesiz Hâce Ahmed Yesevî (ö. 562 / 1166)'dir. Sayram ve Yesi (Türkistan) havzasında neşvünemâ bulan bu ulu mürşid, Şeyh Arslan Bab ve ardından devrin büyük kutbu Yûsuf el-Hemedânî'nin dergâhında seyr ü sülûkünü ikmal etmiş; mürşidinin emriyle Mâverâünnehir ve Horasan bozkırlarına tevhid ve muhabbet tohumları ekmiştir. Ahmed Yesevî, İslâm tasavvufunu kuru nazariyelerden, saray dili olan Farsça'nın dar kalıplarından çıkarıp halkın öz dili olan duru Türkçe ile buluşturmuştur. Onun söylediği ve talebeleri vasıtasıyla asırlarca dilden dile aktarılan manzum sözlere 'Hikmet' adı verilmiş; bu hikmetler daha sonra Dîvân-ı Hikmet mecmuasında toplanmıştır. Yesevî mektebi yalnızca bireysel bir zühd mektebi değil; aynı zamanda ahlâkî bir intibah, kardeşlik hukuku, fütüvvet ruhu ve Horasan Melâmetinin sentezidir. Hacı Bektâş-ı Velî, Ahî Evran, Yûnus Emre ve Sarı Saltuk gibi Anadolu ve Rumeli'yi mayalayan bütün erenlerin pîr-i sânisi ve manevî menbaı Ahmed Yesevî hazretleridir.

Dîvân-ı Hikmet, hece vezni ve dörlüklerle örülmüş, halkın sinesine doğrudan hitap eden semavî bir irfan çağrısıdır. Yesevî şöyle buyurur:

Hikmetler dört ana makam üzerine bina edilmiştir: 1. Şeriat: İslâm'ın zâhirî emir ve nehiylerine tam riayet, helâl lokma, namaz ve niyaz. 2. Tarikat: Mürşid-i kâmil elinde nefs tezkiyesi, tezellül ve zikrullâha devam. 3. Marifet: Kalp gözünün basiretle açılması, ilahî esmâ tecellîlerine mazhariyet. 4. Hakikat: Fenâfillâh ve Bekābillâh sırrına ererek Benlik davasından tamamen soyunmak. Yesevî'ye göre şeriatsız tarikat sapkınlık, tarikatsız marifet ham hayal, marifetsiz hakikat ise bâtıldır. Dört kapı ve kırk makam nizamı bu eserde kristalize olmuştur.

Yeseviyye yolunun en karakteristik usullerinden biri 'Zikr-i Erre' (Testere / Bıçkı zikri)'dir. Bu zikir usulü, dervişin boğazından ve göğsünden çıkardığı ritmik, derin ve testere sesini andıran 'Hayy - Hû' sadalarıyla icra edilir. Bıçkı zikrinin bâtınî hikmeti; testerenin tahtayı biçip talaşından arındırması gibi, zikreden sâlikin de kalbindeki masivayı (Allah'tan gayrı her şeyi), dünya heveslerini ve benlik kalıntılarını kökünden kesip atmasıdır. Bu ritmik ses rezonansı, kalbin letâiflerini harekete geçirir, göğüs kafesinde birikmiş kesafet ve kasveti dağıtır ve ruhu melekût semasına yükseltir. Yesevî dervişleri bu zikirle vecd ve istiğraka erer; 'Ben'lik perdesi yırtılır ve zikredilen Zât'tan gayrı hiçbir şey kalpte barınamaz hale gelir.

Hâce Ahmed Yesevî'nin hayatındaki en sarsıcı ve emsalsiz menkıbe, 63 yaşına bastığında yerin altına çekilme kararıdır. Fahr-i Kâinât Efendimiz (s.a.v.) altmış üç yaşında dâr-ı bekāya irtihal buyurduğunda Yesevî hazretleri şöyle demiştir:

Yesi'de dergâhının avlusunda derin bir yer altı hücresi (çilehâne / yer altı mescidi) kazdırmış; ömrünün kalan yaklaşık on yılını bu dar, karanlık ve nemli makamda ibadet, tefekkür, zikir ve hikmet telifiyle geçirmiştir. Bu eylem sadece zahirî bir taklit değil; ölümden önce ölmenin ('Mûtû kable en temûtû'), kibri ve şöhret afetini ayaklar altına almanın en yüce tasavvufî timsalidir. Çilehânenin zifiri karanlığı, onun ruhunda ebedî bir nûr patlamasına ve Dîvân-ı Hikmet'in en yakıcı mısralarının tevellüdüne vesile olmuştur.

Dîvân-ı Hikmet baştan sona toplumsal adalet, merhamet ve yetim hakkı feryatlarıyla doludur. Yesevî, zahitlik taslayıp kalbi katı olanları, yetime sırt dönenleri, fakiri ezen zenginleri ve riyâkâr ulemayı en sert ifadelerle kınar:

Yesevîlikte Hakk'a vuslatın kestirme yolu, kırık bir kalbi onarmak ve bir garibin duasına sığınmaktır. Bu anlayış, daha sonra Anadolu'da Ahî teşkilatlarına, aşevlerine, vakıf medeniyetine ve mazlumu gözeten cihan devletlerinin ahlâkî omurgasına dönüşmüştür.

Ahmed Yesevî hazretleri, yetiştirdiği binlerce halifeyi (Alp-Erenleri) 'tahta kılıçlar' ve 'hikmet nefesleriyle' donatarak batıya, Anadolu ve Balkan coğrafyasına göndermiştir. Bu erenler fethe gittikleri beldelerde kılıçla değil; sevgiyle, ziraatle, demircilikle, tekkeler açarak ve yaraları sararak gönülleri fethetmişlerdir. Hacı Bektâş-ı Velî'nin 'İncinsen de incitme', Yûnus Emre'nin 'Yaratılanı hoş gör, Yaratandan ötürü', Mevlânâ'nın 'Gel, ne olursan ol yine gel' çağrıları; özünde Yesi'deki o karanlık çilehânede mayalanan Yesevî hikmetlerinin Anadolu toprağındaki çiçeklenişidir. Ahmed Yesevî, Türk milletinin İslâm'ı kuru bir şekilcilik değil; aşk, edep, adalet ve yüksek bir ahlâk nizamı olarak benimsemesinin mimarıdır.

Bugün modern insanın düştüğü anlamsızlık buhranına, bencillik ve gösteriş hastalığına karşı Yesevî'nin hikmetleri taze bir şifa kaynağıdır. O bize insanın asıl değerinin makamda, zenginlikte veya şöhrette değil; gönül alçaklığında, doğrulukta ve Yaratan'a teslimiyette olduğunu fısıldar. Hâce Ahmed Yesevî'nin türbesi bugün Kazakistan'ın Türkistan şehrinde Emir Timur tarafından inşa ettirilen muazzam kubbenin altında ziyaretçilerini ağırlamakta; ruhaniyeti ise asırları aşarak hakikat taliplerinin yolunu aydınlatmaya devam etmektedir.