Habîb-i Acemî: Basra Zühd Mektebi ve İhlâs Fütûhâtı

FASIL I: Basra'nın Katı Yürekli Tacirinden Ağlayan Âbidine: Habîb b. Muhammed'in İntibâhı

Tâbiîn asrının parıldayan irfan başkenti Basra'da yaşayan Habîb b. Muhammed el-Acemî el-Basrî (ö. 156 / m. 773 civarı), aslen Fars (İran) kökenli olup Arapçayı kırık ve aksanlı konuşan, ilk gençlik ve orta yaş yıllarında Basra çarşısında tefecilik ve faizcilikle uğraşan çok zengin ve acımasız bir tüccardı. Borç verdiği insanlardan her gün kapı kapı dolaşarak ağır faizler toplar, parayı geciktirenlerin kapısını tekmeler, rehinelerini zaptederdi.

Onun hayatını tersyüz eden ve tarihin en büyük tevbe fütûhâtlarından birine sahne olan hadise şöyle rivayet edilir: Bir gün alacağını tahsil etmek üzere borçlu bir fakirin evine gider. Ev sahibi evde yoktur; fakir zevcesi kapıya çıkarak der ki: «Kocam evde yok, elimizde de sana verecek hiçbir dirhem kalmadı. Evde sadece kestiğimiz bir koyunun boyun eti var, istersen onu al.» Habîb eti alır, evine getirir ve karısına: «Bunu pişir de yiyelim» der. Karısı: «Evde ne un var ne ekmek, kuru et nasıl pişer?» deyince Habîb tekrar çıkar, komşu fırıncıdan faiz zoruyla un ve odun gasp ederek getirir.

Tencere kaynarken kapıya bir saîl (dilenci) gelip: «Allah rızası için bir lokma ekmek, sabahtan beri açım!» diye yalvarır. Habîb hiddetle dışarı fırlayarak: «Sana verecek bir şeyimiz yok, defol git!» diyerek fakiri kovar. Tencerenin kapağını açtığında ise dehşet verici bir manzara ile karşılaşır: Tenceredeki yemek baştan aşağı simsiyah kan ve irine dönüşmüştür!

'Gördüm ki yediğim mal insanların gözyaşı ve yetimlerin kanıdır. O tenceredeki kaynayan kan aslında benim kendi ruhumun ve amelimin suretiydi!' — Habîb-i Acemî

Bu ilahî tokatla aklı başından giden Habîb, o gün bütün defterlerini yırtıp yakar. Basra sokaklarına çıkarak haykırır: «Ey Basra halkı! Kimin bende hakkı, kimin benden aldığı borç varsa gelsin; ana parasını alsın, faizleri sildim, mallarımı hak sahiplerine dağıtıyorum!» Elinde ne varsa dağıtır; hatta üzerindeki ipek kaftanı dahi çıkarıp kaba yünden bir derviş hırkası giyer ve Basra Camii'nde irşad eden İmam Hasan-ı Basrî'nin meclisine koşarak diz çöker.

FASIL II: Lisân-ı Acem'den Lisân-ı Kalbe: Harflerin Ötesindeki Saf İhlâs

Habîb-i Acemî Arapça bilmezdi; Kur'an okurken telaffuzu bozuk, dili dönmez, harfleri fasih çıkaramazdı. Bu sebeple Basra'nın bazı zâhir alimleri ve fakihleri onun namazını ve imamlığını hafife alarak arkasında namaz kılmaktan çekinirlerdi.

Bir akşam namazında İmam Hasan-ı Basrî, Habîb'in Fırat sahili yakınındaki halvethanesine misafir olur. Namaz vakti girince Hasan-ı Basrî edeben ev sahibi olan Habîb'e imamlığı teklif eder. Habîb namaza durur ve Fâtiha Sûresi'ni okumaya başlar. Ancak Farsça şivesi sebebiyle 'dâd' harfini tam çıkaramaz, kıraati zâhirî tecvid kurallarına göre kusurlu tınlar. Hasan-ı Basrî'nin kalbine anlık bir şüphe ve teessüf düşer: «Keşke imamlığa ben geçseydim, bu aceminin arkasında namazım caiz oldu mu acaba?» diyerek namazı tamamlar.

O gece Hasan-ı Basrî rüyasında Cenâb-ı Hakk'ın celâl ve cemâl hitabına mazhar olur: «Ey Hasan! Bu gece kıldığın o namazı iptal ettin ve ömrün boyunca elde edemeyeceğin muazzam bir sevaptan mahrum kaldın!» Hasan titreyerek sorar: «Ya Rabbi! Kusurum neydi?» İlahî hitap buyurur:

'Sen Habîb'in dilindeki harflere ve lafızlara baktın; Biz ise Habîb'in kalbindeki sıdka ve ihlâsa baktık! Habîb'in dili acemce dönse de kalbi arşın diliyle zikretmekteydi. Sen harflerin suretine aldandın da kalbin hakikatini kaçırdın!'

Sabah olunca Hasan-ı Basrî gözyaşları içinde Habîb'in yanına koşmuş, elini öpmüş ve onun önünde hürmetle diz çökerek hakiki ihlâsın lafzın değil kalbin ameli olduğunu cümle Basra ulemasına ilan etmiştir.

FASIL III: Dicle Nehri Üzerinde Yürüyüş: İlim ile İmanın Karşılaşması

İslâm tasavvuf klasiklerinde (Kuşeyrî Risâlesi, Tezkiretü'l-Evliyâ ve Nefehâtü'l-Üns) Habîb-i Acemî ile Hasan-ı Basrî arasında geçen meşhur nehir hadisesi, ilim ile irfan arasındaki rabıtayı anlatan en çarpıcı tablodur.

Bir gün Hasan-ı Basrî, devrin zalim valisi Haccâc-ı Zâlim'in zebanilerinden kaçmaktadır. Dicle nehrinin kenarına gelir; karşıya geçecek kayık yoktur ve zebanilerin atlarının nal sesleri arkasından yaklaşmaktadır. Tam bu esnada Habîb-i Acemî nehirden tarafa çıka gelir ve hocası Hasan'ı telaş içinde görür: «Ey Üstadım, nedir bu haliniz?» Hasan: «Haccâc'ın askerleri peşimde, nehirde kayık yok, yakalanırsam katledecekler!» der.

Habîb tebessüm eder ve der ki: «Ey Üstad! Kalbini halkın korkusundan arındırıp Hakka bağla ve arkamdan gel!» Habîb 'Bismillâhirrahmânirrahîm' diyerek nehrin üzerine adımını atar ve suyun üstünde kuru toprakta yürür gibi yürümeye başlar! Hasan-ı Basrî kıyıda kalıp suya basamaz. Habîb dönüp seslenir: «Ey Üstad! Gel sene!» Hasan: «Ey Habîb, suya basınca batıyorum, sen ne yaptın da batmıyorsun?» deyince Habîb şu ebedi sırrı fısıldar:

'Ey Hasan! Sen ilmi öğrendin lakin kalbinde dünya ve zalimlerin korkusu kaldı. Ben ise kalbime Allah'tan başka hiçbir korku ve muhabbet koymadım. Sen zahirî ilme dayandın, ben ise Alîm ve Kadîr olan Allah'a dayandım. Su, Rabbine teslim olan ayağı ıslatmaz!' — Habîb-i Acemî

FASIL IV: Habîb'in İşi İki Dirhemlik Değildir: Hakiki Zühdün Bereketi

Habîb tövbe ettikten sonra bir köşede un eler, ibadet eder ve elinin emeğiyle geçinirdi. Bir gün hanımı unun bittiğini, çocukların aç olduğunu söyler. Habîb iş aramak üzere Basra çarşısına çıkar. Akşama kadar kimseye iş için minnet etmez; bir mescide girip akşama kadar namaz kılar. Akşam eve eli boş dönünce karısına: «Bugün beni istihdam eden Efendi öyle kerimdir ki ücreti cuma günü toptan vereceğini vaat etti» der.

Bu hal birkaç gün devam eder. Cuma günü geldiğinde kadın telaşla kocasının dönüşünü beklerken kapı çalınır. Kapıda nur yüzlü iki genç belirir; ellerinde un çuvalları, yağ küpleri, bal petekleri ve içinde üç yüz altın dirhem bulunan bir ipek kese vardır. Getirenler kadına derler ki: «Bunları o kerim Efendi gönderdi ve buyurdu ki: 'Habîb'e selam söyleyiniz; ameline devam ettikçe Biz onun ücretini katbekat artırarak göndereceğiz!'»

Akşam Habîb eve mahcup ve eli boş geldiğinde evin erzakla dolduğunu görür. Hanımı sevinçle hadiseyi anlatınca Habîb ağlayarak secdeye kapanır ve der ki: «Ey nefsim! Birkaç günlük eksik ve kusurlu ibadete karşılık kâinatın Sahibi seni böyle mükâfatlandırdı; sen hâlâ fani insanların kapısına mı tamah edersin?»

FASIL V: Duâ-i Müstecâb ve Basra Mazlumlarının Sığınağı

Habîb-i Acemî'nin duası o kadar süratle kabul olunurdu ki Basra halkı arasında 'Düstûr-ı Müstecâb' kabul edilirdi. Haksızlığa uğrayanlar, zindana atılanların anaları, kıtlık çeken köylüler Habîb'in kapısına koşarlardı. Habîb ellerini semaya kaldırıp kırık dökük Arapçasıyla: «İlâhî! Senin şu zayıf kulun Habîb Sen'den niyaz eder...» dediğinde dua henüz bitmeden yardım yetişirdi.

Fakat Habîb keramete ve halkın teveccühüne asla itibar etmez; birisi kendisini övmeye kalksa toprağı alıp başına saçar ve: «Ben kimim ki! Dün faiz yiyen bir zâlimdim, bugün Rabbimin merhamet dilencisiyim!» diyerek mahviyet ve tezellül içinde erirdi.

FASIL VI: Tâbiîn Asrında Basra Zühd Mektebinin Üç Büyük Sütunu

Basra tasavvufu, Tâbiîn döneminde üç büyük şahsiyetin omuzlarında yükselmiştir:

• İmam Hasan-ı Basrî: İrfânî kelâmın, fıkhın, bâtınî vaazın ve ilahî hüzün (havf) ekolünün deryası.
• Mâlik b. Dînâr: Kalp inceliğinin, Mushaf kitabetinin, helal lokma ve vera' titizliğinin sembolü.
• Habîb-i Acemî: Kitabî ilimlerin ötesinde sırf ihlâs, amel, tevekkül ve gayb fütûhâtının canlı delili.

Bu üç kutup, İslâm medeniyetinin manevi harcını yoğurmuş; tasavvufun yalnızca elit bir felsefe değil, toplumun en alt katmanlarından bir tefeciyi dahi velâyet makamına yükselten ilahî bir simya olduğunu ispatlamıştır.

FASIL VII: Habîb-i Acemî'nin Vefatı ve Bıraktığı Saf İrfan Mirası

Habîb-i Acemî, ömrünün son anına kadar Basra mescidinde ve halvethanesinde gözyaşlarıyla ibadet etmiş; hicrî 156 (m. 773) yılında secdede iken canını cânânına teslim etmiştir. Cenazesine Basra'nın bütün alimleri, emirleri ve halkı iştirak etmiş; kabri yüzyıllar boyunca mazlumların ve tövbe arayanların ziyaretgâhı olmuştur.

Habîb'in bize bıraktığı en büyük ders şudur: Allah katında muteber olan şey lafızların süsü, unvanların tantanası veya zâhirî ilimlerin çokluğu değildir. Muteber olan; yalanı terk eden dürüst bir kalp, haramdan dönen samimi bir tevbe ve bütün kâinat sırtını dönse dahi yalnız Allah'a güvenen sarsılmaz bir imandır.