Giritli Sırrı Paşa ve Ârâü'l-Milel: Son Dönem Osmanlı Kelâmı, Dinler Tarihi Felsefesi ve Tevhid Müdafaası Külliyâtı

Son dönem Osmanlı fikir ve idare tarihinin en müstesna şahsiyetlerinden biri olan Selîm Sırrı Paşa (1844-1895), Girit’in Kandiye şehrinde doğmuş ve 'Giritli Sırrı Paşa' olarak şöhret bulmuştur. Genç yaşta başladığı memuriyet hayatında Trabzon, Kastamonu, Ankara, Sivas ve Bağdat gibi mühim vilâyetlerde valilik yapmış; hem başarılı bir idareci hem de İslâmî ilimlerin her sahasında kalem oynatan velûd bir allâme olmuştur.

Sırrı Paşa, Batı emperyalizminin ve materyalist felsefelerin İslâm dünyasını kuşattığı 19. yüzyılın ikinci yarısında, medrese ilimlerinin sağlam metodolojisini modern dönemin felsefî ve sosyolojik meselelerine tatbik eden nâdir mütefekkirlerdendir. Ünlü şair Leylâ Sâz Hanımefendi ile evli olan Paşa, konağını devrin bir ilim ve edebiyat akademisine çevirmiştir.

«Devlet idaresi adalet ve imarla ayakta durur; milletin ruhu ise akıl ile tevhidi birleştiren sahih bir inançla muhafaza edilir.» — Giritli Sırrı Paşa

Sırrı Paşa; kelâm, dinler ve mezhepler tarihi, Kur’ân tefsiri ve edebiyat sahasında onlarca kıymetli eser bırakmış, vefatında İstanbul Fatih Camii hazîresine defnedilmiştir.

Giritli Sırrı Paşa’nın en mühim ilim âbidesi, iki cilt halinde neşrettiği Ârâü’l-Milel (Milletlerin ve Dinlerin Görüşleri) adlı eseridir. Bu eser, klasik Şehristânî ve İbn Hazm çizgisindeki 'Milel ve Nihal' literatürünü modern araştırmalarla zenginleştiren ilk kapsamlı Osmanlı dinler tarihi monografisidir.

Sırrı Paşa bu eserinde insanlığın kadîm inanç hafızasını tarafsız ve tenkidî bir felsefî tahlile tâbi tutar:

• Brahmanizm ve Budizm (Kadîm Hint İrfânı): Tenasüh (reenkarnasyon), karma, nirvana ve kast sisteminin kökenleri; Hint metafiziğinin hakikat kırıntıları ve sapmaları.
• Mecûsîlik ve Zerdüştîlik (Kadîm Fars Düalizmi): Ahura Mazda ve Ehrimen, ışık ve karanlık ikiciliği, ateşgedelerin bâtınî felsefesi.
• Mısır ve Babil Putperestliği: Yıldızlara tapınma (Sâbiîlik), piramitler ve astrolojik mitolojilerin analizi.
• Yunan Mitolojisi ve Felsefe Okulları: Olimpos tanrılarından Sokrat, Eflatun ve Aristo’nun tek tanrıcı felsefelerine geçişin fikrî tekâmülü.

Sırrı Paşa, bütün bu bâtıl veya tahrif edilmiş inançların karşısına İslâm’ın saf tevhid akidesini en üstün aklî ve kalbî nizam olarak koymuştur.

19. yüzyılda Osmanlı aydınları arasında yayılmaya başlayan Ludwig Büchner, Auguste Comte ve pozitivist materyalist akımların tehlikesini ilk sezenlerden biri Sırrı Paşa’dır. Paşa, Sa'deddîn et-Teftâzânî’nin meşhur Şerhu’l-Akāid’ini Türkçeye tercüme ve şerh ederek, klasik kelâm mantığını modern inkârcılığın karşısına bir kale olarak dikmiştir.

Sırrı Paşa’nın materyalizme getirdiği tenkitler son derece çarpıcıdır:

• Maddenin Ezelliği Masalının İptali: Maddenin ve atomların sürekli değiştiğini, terkip ve tahlile tâbi olduğunu; değişen hiçbir şeyin ezelî olamayacağını aklî delillerle ispat etmiştir.
• Kör Tesadüf İddiasının Çürütülmesi: Kâinattaki muazzam ahenk, biyolojik mükemmellik ve nizamın kör bir tesadüfle değil, ancak sonsuz bir İlim ve Kudret Sahibi (Hâlık) tarafından var edilebileceği.
• Rûhun Maddeden Bağımsızlığı: İnsanın akıl, vicdan, adalet ve estetik gibi manevî kabiliyetlerinin beynin kimyasal salgılarından ibaret olamayacağı; müstakil bir rûhânî cevherin varlığı.

«Maddeyi ilâh edinenler, saatin dişlilerini görüp saatçiyi inkâr eden akılsızlara benzerler.» — Giritli Sırrı Paşa

Sırrı Paşa’nın bir diğer mühim kelâmî eseri Nakdü’l-Kelâm’dır. Bu eserinde İslâm düşünce tarihinde ortaya çıkan ana fırkaları (Ehl-i Sünnet, Mu'tezile, Cebriyye, Mürcie ve Şîa) insaflı ve akademik bir süzgeçten geçirir.

Paşa, Eş'arî ve Mâtürîdî mezhepleri arasındaki lafzî ve hakiki ihtilafları incelerken şu mühim tespitlerde bulunur:

• İrâde ve Kesb Mes'elesi: İnsanın fiillerinde mecbur olmadığını (Cebriyyeciliğin reddi), fakat ilâhî kudretten bağımsız mutlak bir yaratıcı da olmadığını (Mu'tezile’nin aşırılığı); Mâtürîdî ekolünün cüz'î irade ve kesb tarifinin en dengeli yol olduğunu savunur.
• Hüsün ve Kubuh (İyilik ve Kötülük): Aklın tek başına iyi ve kötüyü kavrayıp kavrayamayacağı meselesinde Mâtürîdî hikmetini Eş'arî nasçılığı ile telif eder.
• Tekfîr Hastalığına Karşı Duruş: Kıble ehlinden olan ve tevhidi ikrar eden hiçbir Müslümanın ictihadî veya fikrî farklılıklarından ötürü tekfir edilemeyeceğini ilân eder.

Nakdü’l-Kelâm, Osmanlı uleması arasında mezhep taassubunu kıran ve felsefî kelâmı canlandıran bir nefes olmuştur.

Batı’dan esen deizm (akılcılık / din dışılık) rüzgârlarına karşı Sırrı Paşa, eserlerinde Nübüvvet (Peygamberlik) müessesesinin aklî ve mantıkî zaruretini ispatlamıştır. Ona göre akıl bir gözdür; vahiy ise güneştir. Güneşin ışığı olmadan en keskin göz dahi zifiri karanlıkta hiçbir hakikati göremez.

Peygamberliğin zaruretini şu üç temel sütuna dayandırır:

• Ahlâkî Çöküşün Önlenmesi: İnsan aklı nefis ve menfaatin tesirinde kalarak zulmü adalet, kötülüğü menfaat gibi görebilir; evrensel ahlâk ilkelerini ancak mâsum bir peygamber tebliğ edebilir.
• Gayb Âleminin Bilinmesi: Ölümden sonra ne olacağı, cennet, cehennem ve melekût âlemi laboratuvar deneyleriyle bilinemez; bu sahanın tek hakiki rehberi vahiydir.
• Mu'cize Delili: Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) en büyük ve ebedî mu'cizesi olan Kur’ân-ı Kerîm’in lafız ve mânâsındaki i'câz, beşer takatinin fevkindedir.

Sırrı Paşa, Peygamberlik nurunun sönmesi halinde insanlığın bir canavarlar meclisine döneceğini ifade eder.

Sırrı Paşa’nın tefsir sahasındaki en parlak ve sevilen eseri, Yûsuf Sûresi’ni baştan sona şerh ettiği üç ciltlik Ahsenü’l-Kısas (Kıssaların En Güzeli) adlı muhalled külliyâtıdır.

Paşa bu tefsirinde kuru bir lafız tercümesi yapmamış; Hz. Yûsuf kıssasını bir insan psikolojisi, aile sosyolojisi, devlet idaresi ve ruhanî tekâmül romanı derinliğinde tahlil etmiştir:

• Kardeş Hasedi ve Kuyu: Aile içi adaletsizliğin ve evlatlar arasında ayrım yapmanın doğuracağı yıkıcı kıskançlık (hased) psikolojisi.
• Züleyha Hadisesi ve İffet Kalkanı: Şehvetin ve iktidarın en cazip tekliflerine karşı ilâhî murakabe ile nefsi koruma iradesi; zindanın saraya tercih edilişi.
• Mısır Maliyesi ve Kriz Yönetimi: Yedi yıllık bolluk döneminde buğday stoklayıp yedi yıllık kıtlık krizini mükemmelen yöneten Hz. Yûsuf’un iktisat dehası.
• Affetme Büyüklüğü: Kendisini kuyuya atan kardeşlerine karşı intikam değil, 'Bugün size kınama yoktur' diyerek sergilenen peygamberane af ve merhamet.

Sırrı Paşa’nın bu tefsiri, Osmanlı son döneminde tefsir ilmine edebî, sosyolojik ve psikolojik bir canlılık kazandırmıştır.

Sırrı Paşa, 19. yüzyıl fen bilimlerinin iddia ettiği katı mekanik determinizme (nedensellik) karşı İslâm kelâmının 'İlliyyet ve Âdetullâh' nazariyesini çağdaş bir üslupla savunur. Pozitivistler sebeplerin bizâtihi tesir sahibi olduğunu ve kâinatın otomatik bir saat gibi işlediğini iddia ederken; Sırrı Paşa Gazzâlî ekolünün derinliğini ortaya koyar:

• Sebepler Birer Perdedir: Ateş pamuğu yakmaz; pamuk ile ateş bir araya geldiğinde yanma hadisesini bizzat Cenâb-ı Hak yaratır. Cenâb-ı Hak izzet ve hikmeti gereği tabiatta bir 'Âdet' (kanun) koymuştur.
• Mu'cizenin İmkânı: Kanunu koyan Zât dilediğinde kanununu askıya alabilir (Hz. İbrahim’e ateşin serin ve selamet olması gibi).
• Sonsuz Kudret ve İlim: Kâinattaki her sebep, neticesiyle birlikte aynı anda ilâhî irade tarafından yaratılmaktadır.

«Tabiat kanunu dediğimiz şey, Allâh’ın mahlûkatına muamelesindeki ezelî intizamıdır; kanunun arkasındaki Kanun Koyucu’yu görmeyen göz kördür.» — Giritli Sırrı Paşa

Giritli Sırrı Paşa, aynı zamanda devrinin en usta nesir yazarlarından biridir. Kaleme aldığı Mektûbât-ı Sırrı Paşa ve edebî tenkitleri, Osmanlı Türkçesi’nin felsefî, hukukî ve edebî meseleleri ifade etmedeki muazzam kudretini gözler önüne serer.

Paşa, dilde aşırı tasfiyeciliğe ve köksüzleştirmeye karşı çıkmış; İslâm medeniyet havzasının ortak kelimeleri olan Arapça ve Farsça mefhumların Türkçe’nin zenginliği olduğunu savunmuştur:

• Hikmetli Mektuplar: Padişaha, vezirlere ve devrin âlimlerine yazdığı mektuplarda ahlakî samimiyet ve edep zirvededir.
• Şiir ve Şuarâ Sohbetleri: Klasik dîvân şiirinin mazmunlarını irfânî bir gözle tahlil etmiş, eşi Leylâ Sâz Hanım ile birlikte devrin edebiyat mahfillerine rehberlik etmiştir.
• Nezaket ve Belâğat: En sert fikrî münakaşalarda dahi muhatabını incitmeyen, delillerle ikna eden yüksek bir Osmanlı üslûbu.

Sırrı Paşa, dili düşüncenin evi kabul etmiş ve sağlam bir tefekkürün ancak zengin bir lisanla kurulabileceğini göstermiştir.

Tanzimat ve Meşrutiyet sancıları çeken Osmanlı Devleti’nde iki aşırı uç ortaya çıkmıştı: Bir yanda Batı’nın her şeyini (materyalizmini, ahlaksızlığını) körü körüne taklit etmek isteyen köksüz Batıcılar; diğer yanda her türlü müsbet ilmi ve fenni küfür sayan mutaassıplar. Sırrı Paşa bu iki felaketli uç arasında hakikî dengeyi kuran mühim bir tefekkür köprüsüdür.

Onun medeniyet anlayışı şu temel ilkelere dayanır:

• Fennin ve Sanayinin Alınması: Batı’nın teknolojisini, tıbbını, ziraatını ve idarî intizamını almak meşrû ve zaruridir; bunda hiçbir dinî engel yoktur.
• Manevî Hüviyetin Muhafazası: İslâm’ın akidesi, ahlâkı, aile yapısı ve hukuk adaleti asla feda edilemez; Batı’nın ahlakî çöküntüsü medeniyet değildir.
• Eğitimin Islahı: Medreselerde modern felsefe ve müsbet ilimlerin, modern mekteplerde ise sağlam akāid ve İslâm ahlâkının okutulması zarureti.

«Ağaç kökleriyle toprağa bağlanır, dallarıyla göğe uzanır. Kökünü kesen ağaç ne kadar süslense de kurumaya mahkûmdur.» — Giritli Sırrı Paşa

Selîm Sırrı Paşa, 1895 senesinde henüz elli bir yaşında iken dâr-ı bekāya irtihâl etti. Genç sayılabilecek bu ömre yüzlerce ciltlik idarî raporlar, valilik hizmetleri ve kütüphaneleri dolduran abiding eserler sığdırmıştır.

Onun geride bıraktığı fikrî vasiyet şunları ihtiva eder:

• İlimde İttifak: Zâhirî ilimler ile bâtınî hikmetin, akıl ile vahyin hiçbir zaman çatışmadığı hakikati.
• Fikirde Hürriyet ve Edeb: Farklı inanç ve mezhepleri tanımadan, onları ciddiyetle okumadan yapılan kör taassubun reddi.
• Devlette Adalet: Makamların emanet olduğu, halka hizmetin en büyük ibadet olduğu şuuru.

Giritli Sırrı Paşa; Girit’in deniz kokusunu, Trabzon’un yaylalarını, Bağdat’ın kadîm ilim meclislerini ve İstanbul’un payitaht asaletini şahsında birleştiren, son devir Osmanlı düşüncesinin en parlak yıldızlarından biridir.