Osmanlı bürokrasisinin ve düşünce dünyasının en keskin tenkitçi mütefekkiri Gelibolulu Mustafa Âlî'nin (1541-1600) Künhü'l-Ahbâr ve Nushatü's-Selâtîn başyapıtları; evrenin yaratılışından Osmanlı'ya insanlık tarihi, adalet çemberi, liyakat ve ahlak nizamı, toplumsal çözülmenin teşhisi ve irfânî hikmet felsefesi.