Fuzûlî: Leylâ vü Mecnûn, Mecâzî Aşktan Hakîkî Aşka İntikal ve Vahdet-i Vücûd Külliyâtı

Klasik Türk edebiyatının ve İslam irfan coğrafyasının en büyük şair-filozoflarından biri olan Mehmed b. Süleyman Fuzûlî (v. 963/1556), ömrünü Bağdat, Necef, Hille ve Kerbelâ havzasında geçirmiş; Ehl-i Beyt muhabbetinin, şehadet aşkının ve aşk ıstırabının metafizik mimarı olmuştur. Fuzûlî'nin tasavvuf anlayışında aşk, bir teselli veya süs değil; varlığın hakikatine ulaşmak için çekilmesi zorunlu olan en yakıcı ve arındırıcı seyr-i sülûk potasıdır.

Fuzûlî, kendi şahsî ve edebî gayesini meşhur Dîvân mukaddimesinde şu sarsıcı cümleyle özetler: 'Aşksız ilim, temelsiz bir duvardır; ilimsiz aşk ise hezeyandır.' Onun için ıstırap, ruhun dünyevî bağlardan, ten kafesinden ve benlik putundan kurtulması için ilahî bir lütuftur. Bu sebeple 'Yâ Rab belâ-yı aşk ile kıl âşinâ beni / Bir dem belâ-yı aşktan etme cüdâ beni' diyerek dert ve çile talep eder; çünkü dert, sâlikin uykusunu kaçıran ve onu Zât-ı Bârî'ye doğru kanatlandıran tek manevî kamçıdır.

1535 yılında Kanûnî Sultan Süleyman'ın Bağdat seferi akabinde kaleme aldığı 'Leylâ vü Mecnûn' mesnevisi, Arap ve Fars edebiyatındaki kadim kıssayı alıp, onu kuru bir aşk hikayesi olmaktan çıkararak İbnü'l-Arabî ve Şebüsterî mektebinin en yüksek Vahdet-i Vücûd tecellîgâhına dönüştürmüştür. Kays'ın çöle düşüşü, aslında her mümin ruhun Âlem-i Misâl ve Melekût semasına yükseliş seyrini remzeder.

Fuzûlî'nin dilindeki kudret, Türkçe'nin felsefî ve lirik imkanlarını en üst perdeye çıkarmış; aruz veznini musikiye dönüştürürken kelimeleri birer yakut kadeh gibi manevî şarapla doldurmuştur. Eser, yalnızca bir edebî şaheser değil, aynı zamanda nefis mertebelerinden (Emmâre'den Sâfiye'ye) geçişin kusursuz bir manevî haritasıdır.

Mesnevinin ilk fasıllarında Kays ile Leylâ'nın bir çocuk mektebinde karşılaşmaları tasvir edilir. Bu mektep, sadece alfabe ve yazı öğrenilen bir yer değil; elest bezminde (Kālû Belâ) verilen ahdin dünya sahnesindeki ilk hatırlanış meclisidir. Kays, Leylâ'nın yüzünde maddî bir güzellik değil, ezelî ilahî cemâlin ilk tecellî nurunu müşâhede etmiştir.

Tasavvuf nazariyesinde buna 'Hüsn-i Mutlak'ın mukayyed surette zuhûru' denir. Cenâb-ı Hak, 'Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim ve mahlukatı yarattım' sırrınca cemâlini suretler aynasında göstermiştir. Kays'ın kalbi henüz dünya kirleriyle lekelenmemiş fıtrî bir ayna olduğu için, Leylâ'nın zülüflerinde ve gözlerinde Vâcibü'l-Vücûd'un esmâî tecellîsini derhal yakalamıştır.

Fakat aşk bir kez kalbe düştü mü akıl ve tedbir sultanı tahttan iner. Mektepteki diğer talebeler derslerini kitaptan okurken, Kays dersini Leylâ'nın yüzündeki 'Elif' ve 'Nun' harflerinden okumaya başlamıştır. Bu hal, kesret ilimlerinden vahdet ilmine sıçrayışın ilk basamağıdır. Akıl ehli onu ayıplamaya başlar; çünkü akl-ı meâş (dünyevî hesap aklı), aşkın akl-ı meâd (uhrevî vecd aklı) karşısında daima aciz ve kör kalır.

Leylâ'nın ailesi bu tehlikeli aşkı fark edip kızlarını mektepten çeker ve eve hapseder. Böylece vuslatın maddî kapısı kapanır, hicranın yakıcı fırını alevlenir. Kays için tenin Leylâ'sından canın Leylâ'sına doğru uzanacak çileli yolculuk bu ayrılıkla başlar.

Leylâ'dan koparılan Kays, artık şehirde ve toplum içinde yaşayamaz hale gelir. Şehir; kuralların, mülkiyetin, menfaatin, gösterişin ve benlik kavgalarının merkezidir. Aşk ise mülkiyeti, ünvanı ve hatta benliği yok eden bir yangındır. Kays, üzerindeki libasları parça parça eder, başını taşlara vurur ve sahraya, Necid çöllerine kaçar.

Halk ona 'Mecnûn' (deli, aklını yitirmiş) adını verir. Oysa tasavvuf ıstılahında cünûn; dünyevî aklın zincirlerini kırıp ilahî sekr (sarhoşluk) ve vecd haline girmektir. Çöl, tasavvufta 'tecerrüd' (bütün masivâdan soyunma) ve 'halvet-i sahriyye' makamıdır. Çölde ne gölge vardır ne su; ne mal vardır ne şan. Yalnızca yakıcı kumlar, uçsuz bucaksız gökyüzü ve kavurucu güneş vardır.

Mecnûn'un çölde çıplak ayakla dolaşması, nefs-i emmârenin bütün dünyevî taleplerini ayaklar altına almasıdır. Açlık, susuzluk ve yorgunluk hissini kaybeder; çünkü ruhun gıdası cismin gıdasını galebe çalmıştır. Fuzûlî bu hali 'Ten zayıf oldukça can kuvvet bulur' kaidesiyle izah eder.

Sahra, Mecnûn için bir sürgün değil; Hakk ile baş başa kaldığı muazzam bir mâbede dönüşür. Şehirdeki insanların kınamaları (melâmet), onun aşkını söndürmek şöyle dursun, üzerindeki riya kirlerini temizleyen bir zımpara vazifesi görür.

Mecnûn sahraya yerleştikçe, çöldeki vahşi hayvanlar (kurtlar, ceylanlar, aslanlar, kuşlar) onun etrafında toplanmaya başlar. Normalde birbirini parçalayan yırtıcı hayvanlar, Mecnûn'un halkasında kuzu gibi yan yana oturur, onun iniltilerini ve feryatlarını dinlerler. Bu fevkalade sahne, mesnevinin en derin sembolik fasıllarından biridir.

Tasavvuf metafiziğinde insanın nefsinde yırtıcılık (sebüiyyet) ve canavarlık sıfatları bulunur. İnsan kendi içindeki nefsanî öfkeyi, şehveti ve kini aşk ateşiyle erittiği zaman, dış dünyadaki vahşi tabiat da ona teslim olur. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) ve evliyâullahın vahşi hayvanlarla ünsiyet kurması bu 'sulh-i küll' (evrensel barış) makamının tecellîsidir.

Mecnûn bir gün avcıların tuzağına düşmüş bir ceylan görür. Ceylanın gözleri ona Leylâ'nın gözlerini hatırlatır. Üzerindeki tek varlığı olan hırkasını avcıya vererek ceylanı azat eder. Ardından bir güvercinin ayağındaki bağı çözer. Bu eylemler, yalnızca bir merhamet gösterisi değil; kâinattaki her zerrede ma'şûkun suretini görme ve esareti hürriyete çevirme cehdidir.

Vahşi hayvanlar Mecnûn'u koruyan bir ordu haline gelir. İnsanlardan kaçan Mecnûn, fıtratın masum mahlukatıyla vahdet meclisi kurmuştur. Bu durum, sâlikin insanlardan tecerrüd edip mahlukata rahmet nazarıyla bakma mertebesine (Şefkat-i Rahmâniyye) erdiğini gösterir.

Kays'ın babası, oğlunun çöldeki perişan haline dayanamaz ve onu bu dertten kurtarmak için mukaddes topraklara, Kâbe-i Muazzama'ya götürür. Maksadı, Kâbe'nin örtüsüne yüz sürüp 'Allah'ım, oğlumu Leylâ'nın aşk belasından halas eyle' diye dua etmesini sağlamaktır.

Fakat Mecnûn Kâbe'nin halkasına yapıştığında, babasının ve cemiyetin beklediğinin tam aksine, tarihin en muazzam tasavvufî münâcâtını haykırır:
'Yâ Rab! Beni bu dertten kurtarma, bilakis derdimi bin kat artır! Leylâ'nın aşkını benim canımdan eksiltme, ömrümden alıp onun ömrüne kat! Benim aşkımı öyle bir mertebeye ulaştır ki, bende benden bir zerre kalmasın!'

Bu münâcât, avamın dini anlayışı ile havâssın aşk anlayışı arasındaki uçurumu sergiler. Avam, ibadeti dünyevî dertlerden kurtulmak ve rahat bir nefis sürmek için yapar; âşık ise derdi derman bilir. Niyâzî-i Mısrî'nin 'Dermân arardım derdime / Derdim bana dermân imiş' mısraı, Mecnûn'un bu Kâbe duasının asırlar sonraki yankısıdır.

Kâbe, tevhidin kıblesidir; Mecnûn ise aşkın tevhidinde fâni olmuştur. O, Kâbe'nin taşlarına değil, Kâbe'nin Rabbine kendi aşkını kurban olarak sunmuştur. Bu andan itibaren Kays ismi tamamen silinir ve geriye yalnızca mutlak aşkın timsali olan 'Mecnûn' kalır.

Mesnevinin en çarpıcı kırılma noktası, Leylâ'nın bir kervanla çöle gelip Mecnûn'u bulduğu andır. Leylâ, bunca çileden sonra aşkının sadakatini ispatlayan Mecnûn'a yaklaşır ve: 'Ey vefâdar âşıkım, işte ben geldim! Uğruna sahralara düştüğün Leylâ benim, aç gözlerini!' der.

Fakat Mecnûn başını kaldırıp Leylâ'ya bakar ve onu tanımazlıktan gelmez; bilakis şöyle der:
'Eğer sen Leylâ isen, bendeki bu Leylâ kimdir? Yok eğer bendeki Leylâ sensen, sen kimsin? Çekil önümden, zira sen aradaki bir perdesin! Benim içimdeki Leylâ bana yeter, senin etten ve kemikten suretine ihtiyacım kalmadı!'

Bu sahne, mecâzî aşkın hakîkî aşka inkılap ettiği 'Fenâ fi'l-Ma'şûk' (sevgilide yok olma) ve 'Fenâ fillâh' makamıdır. Mecnûn, Leylâ'nın fani bedenini aşmış; onun batınındaki ilahî nura ve mutlak cemâle vasıl olmuştur. Dışarıdaki et-kemik Leylâ, artık içteki hakiki sevgilinin yanında bir yabancı hükmündedir.

Hallâc-ı Mansûr'un 'Ene'l-Hakk' çığlığı ne ise, Mecnûn'un 'Leylâ benim, ben Leylâ'yım' sözü de aynı vahdet neşvesinin ifadesidir. İkilik perdesi yırtılmış, gören ile görünen, seven ile sevilen tek bir nurda birleşmiştir.

Hikayenin karşı kutbunda Leylâ, ailesinin zoruyla İbn Selâm adlı zengin ve nüfuzlu bir kabile reisiyle evlendirilir. Fakat Leylâ, iffetini ve kalbî sadakatini korumak için olağanüstü bir direnç gösterir. İbn Selâm'a yaklaşmamasını, aksi takdirde kendisini helak edeceğini bildirir ve aralarında ilahî bir melekût kalkanı kurulur.

İbn Selâm, Leylâ'nın sadece cismine sahip olmak isteyen dünyevî mülkiyet hırsının sembolüdür. Ancak aşk mülkiyet tanımaz. İbn Selâm Leylâ'nın yanında yıllarca yaşasa da onun kalbine ve ruhuna asla dokunamaz; nihayet bu hasret ve çaresizlik içinde hastalanarak ölür.

Fuzûlî bu fasılda, cismanî birlikteliğin aşksız hiçbir değer taşımadığını, ruhî rabıtanın ise mesafeleri ve bedenleri hiçe saydığını gösterir. Leylâ, İbn Selâm'ın sarayında Mecnûn'dan daha ağır bir zindan ve yalnızlık hayatı yaşayarak kendi çölünü sarayın içinde inşa etmiştir.

Fuzûlî'nin Leylâ vü Mecnûn'u, İbnü'l-Arabî'nin 'Âlem baştan başa hayal içinde hayaldir' kaziyesinin şiirleşmiş şeklidir. Mecnûn için başlangıçta dünya binbir türlü suretle (kesret) doluydu: kabileler, develer, çadırlar, altınlar ve mektepler vardı. Aşk ilerledikçe bu suretler teker teker eridi ve geriye yalnızca iki kutup kaldı: Mecnûn ve Leylâ.

Nihai merhalede ise bu iki kutup da birbiri içinde eriyerek tek bir vücûda inkılap etti. Mecnûn baktığı her ağaçta, her kum tanesinde, her rüzgar esintisinde yalnızca Hakk'ın cilvesini görür oldu. Bu hal, 'Nereye dönerseniz dönün Allah'ın vechi oradadır' (Bakara Sûresi 115) âyetinin zevken idrakidir.

Fuzûlî, aşkın bu mertebesinde aklı küçük görmez; aklın sınırlarını gösterir. Akıl kıyıya kadar götüren bir gemidir; deryaya dalmak için gemiden atlayıp yüzmek (aşk) gerekir. Mecnûn gemiyi terk etmiş ve vahdet deryasının derinliklerinde gark olmuştur.

Leylâ, İbn Selâm'ın ölümünden sonra bütün kayıtlarından kurtulur ve kocasının yasını tutuyor kisvesi altında hakikatte Mecnûn'un hasretiyle yanarak son nefesini verir. Ölüm haberi çöle ulaştığında Mecnûn koşarak Leylâ'nın mezarına gelir.

Mezarın toprağına sarılan Mecnûn, gözyaşlarıyla toprağı yoğurur ve son münâcâtını yapar: 'Ey Rabbim! Bizi dünyada ayıran takdirin, ebediyet yurdunda birleştirsin!' Ruhunu orada, sevgilisinin kabri üstünde teslim eder.

Kıssanın son faslında Zeyd adlı bir arif rüyasında cennet bahçelerini görür. Cennetin en yüce saraylarında iki nurlu varlığın taht üzerinde el ele oturduğunu müşâhede eder ve sorar: 'Bunlar kimdir?' Melekler cevap verir: 'Bunlar dünyada aşk ateşiyle yanıp tertemiz kalan, canlarını kurban veren Leylâ ile Mecnûn'dur. Dünyadaki zahirî firkatleri, cennette ebedî vuslata tebdil olmuştur.'

İki âşık aynı kabre defnedilir ve mezarlarının üzerinden birbirine sarılmış kırmızı ve beyaz güller fışkırır. Bu gül, faniliğin bağrında açan ebedi beka çiçeğidir.

Leylâ vü Mecnûn mesnevisinin arasına serpiştirilen gazeller, Türk edebiyatının zirve lirik ve irfânî metinleridir. 'Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı / Felekler yandı âhımdan murâdım şem'i yanmaz mı' beytiyle başlayan gazel, sâlikin nefis mücadelesindeki sabrını ve teslimiyetini feryat eder.

Fuzûlî'den bize intikal eden en büyük miras; aşkın bir heves değil, bir ahlak, bir arınma ve hakikate varma yolu olduğudur. Modern insanın mekanikleşen, menfaate dayalı ve sığlaşan dünyasında Fuzûlî'nin Leylâ ve Mecnûn'u; ruhun ilahî aşka olan ezeli susuzluğunu dindirecek en saf pınardır.

Bu külliyâtı okuyan bir arif; kendi içindeki Kays'ı uyandırmalı, nefsin dünyevî şehirlerinden kalbin sahralarına hicret etmeli ve geçici Leylâ'ların perdesi ardında ebedi Mevlâ'yı bulma şerefine nail olmalıdır.