FASIL I: Fusûsü'l-Hikem'in Telif Hikmeti ve Nebevi İcazet
Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin (k.s.) 500'ü aşkın eseri arasında en yoğun, en derin ve en tartışmalı şaheseri Fusûsü'l-Hikem (Hikmetlerin Çerçeveleri ve Yüzük Kaşları) kitabıdır. Müellif, Hicri 627 yılının Muharrem ayında Şam'da ikamet ederken rüyasında Peygamber Efendimiz'i (s.a.v.) müşahede etmiş; Resûlullah elindeki kitabı ona uzatarak: 'Bu, Fusûsü'l-Hikem kitabıdır. Bunu al ve insanlara açıkla ki ondan istifade etsinler!' buyurmuştur.
İbnü'l-Arabî eserin mukaddimesinde şöyle der: 'Ben bu kitapta ne bir eksik ne bir fazla bir şey yazdım. Bana ne emredildiyse, kalbime ne ilham olunduysa onu satırlara döktüm. Ben ne bir peygamberim ne de yeni bir din getiriyorum; ben ancak Peygamberimizin mirasçısı ve tebliğ edicisiyim.'
FASIL II: 'Fass' ve 'Hikmet' Kavramlarının Metafizik İzahı
'Fass' (فص); yüzüğün üzerine oturtulan kıymetli taşın yuvası, çerçevesi veya kaşı demektir. Yüzük kaşı, mühür vazifesi görür ve üzerine hükümdarın adı kazınır. İbnü'l-Arabî'nin metafiziğinde:
- Yüzük Kaşı (Fass): Her bir peygamberin mübarek kalbi, beşeri istidadı ve ruhanî mahiyetidir.
- Mücevher / Mühür: Cenâb-ı Hakk'ın o peygamberin kalbine nakşettiği hususi ilahi kelime ve sıfattır.
- Yüzüğün Sahibi: Bütün isimlerin ve sıfatların mutlak sahibi olan Allah Teâlâ'dır.
Her peygamber, Cenâb-ı Hakk'ın Esmâ-i Hüsnâ'sından bir ana ismin tecellî mazharıdır. Örneğin Hz. Âdem İlâhî ismin, Hz. Nûh Subbûh isminin, Hz. İbrâhîm Müheymin isminin, Hz. Mûsâ Ulvî ismin, Hz. Îsâ Nebevî/Kuddûsî ismin, Hz. Muhammed (s.a.v.) ise Ferd ve Câmi' isminin mazharıdır.
FASIL III: 27 Peygamberin Kelime Hikmetlerinin Tam Listesi ve Felsefî İzahı
Fusûsü'l-Hikem 27 müstakil fass'tan müteşekkildir. Bu 27 sayısı rastgele seçilmemiştir; Kur'an-ı Kerim'de ismi zikredilen peygamberlerin ve insanlık kemâlâtının 27 temel mertebesini temsil eder:
| Fass | Peygamber | Hikmetin Adı | Ontolojik Sırrı ve Şerhi |
|---|---|---|---|
| 1 | Hz. Âdem | Hikmet-i İlâhiyye | Kâinat aynasının cilası, halifelik ve bütün esmânın cem'i. |
| 2 | Hz. Şît | Hikmet-i Nefsiyye | İlahi atiyye ve hibeler; nefsin kemâlâta erdirilmesi. |
| 3 | Hz. Nûh | Hikmet-i Subbûhiyye | Tenzih ile teşbihin tevhid dengesi; mutlak arınma sefinesi. |
| 4 | Hz. İdrîs | Hikmet-i Kuddûsiyye | Güneş feleğine urûc, tecerrüd ve mukaddes tenzih sırrı. |
| 5 | Hz. İbrâhîm | Hikmet-i Müheyminiyye | Halîliyet (dostluk); aşk ateşi ve varlığın ilahi nura boyanması. |
| 6 | Hz. İshâk | Hikmet-i Hakkıyye | Kurban rüyası, misâl alemi sembolizmi ve kaza sırrı. |
| 7 | Hz. İsmâîl | Hikmet-i Aliyye | Mutlak teslimiyet, boyun eğme ve Hakk katında yüce rütbe. |
| 8 | Hz. Ya'kûb | Hikmet-i Rûhiyye | Sabr-ı cemîl, Yûsuf'un kokusunu uzaktan alma (durukoku). |
| 9 | Hz. Yûsuf | Hikmet-i Nûriyye | Âlem-i Misâl, rüya tabiri ilmi, cemâl tecellîsi ve kuyu halveti. |
| 10 | Hz. Hûd | Hikmet-i Ahadiyye | Sırât-ı müstakîm; her canlının perçeminden tutan ilahi nizam. |
| 11 | Hz. Sâlih | Hikmet-i Fütûhiyye | Kayadan çıkan deve mucizesi, gayb kapılarının fethi. |
| 12 | Hz. Şuayb | Hikmet-i Kalbiyye | Ölçü ve tartı adaleti; kalbin ilahi tecellîleri tartma terazisi. |
| 13 | Hz. Lût | Hikmet-i Melekiyyet | Manevi kudret ve acziyet; melekût ordularının imdadı. |
| 14 | Hz. Üzeyr | Hikmet-i Kadriyye | Yüz yıl ölü kalıp dirilme; kaderin diriliş ve tecdid sırrı. |
| 15 | Hz. Îsâ | Hikmet-i Nebeviyye | Rûhullah nefhası, ölüleri diriltme, tıp ve melekût seyahati. |
| 16 | Hz. Süleymân | Hikmet-i Rahmâniyye | Besmele'nin tahtı, rüzgar ve cinlerin teshiri, mülk ve hikmet. |
| 17 | Hz. Dâvûd | Hikmet-i Vücûdiyye | Demirin elde mum gibi erimesi, Zebur nağmeleri ve hilafet. |
| 18 | Hz. Yûnus | Hikmet-i Nefesiyye | Balığın karnındaki karanlıklar zikri (Lâ ilâhe illâ ente...). |
| 19 | Hz. Eyyûb | Hikmet-i Gaybiyye | Sabır potasında arınma, şifalı soğuk su pınarı ile diriliş. |
| 20 | Hz. Yahyâ | Hikmet-i Celâliyye | Zühdün zirvesi, şehadet makamı ve ilahi celâl nuru. |
| 21 | Hz. Zekeriyyâ | Hikmet-i Mâlikiyye | İhtiyarlıkta evlat müjdesi, mihrapta gizli dua ve nida sırrı. |
| 22 | Hz. İlyâs | Hikmet-i İttisâliyye | Ba'l putunun yıkılışı, ateşten at arabasıyla göğe urûc. |
| 23 | Hz. Lokmân | Hikmet-i İhsâniyye | Oğluna nasihatler, şükür ahlakı ve bitkilerin şifa lisanı. |
| 24 | Hz. Hârun | Hikmet-i İslâmiyye | Fesahat, beyan gücü, vezirlik ve hilm ahlakı. |
| 25 | Hz. Mûsâ | Hikmet-i Ulviyye | Kelîmullah sırrı, Tûr-ı Sînâ tecellisi, asâ ve Kızıldeniz. |
| 26 | Hz. Hâlid b. Sinân | Hikmet-i Samediyye | Fetret dönemi peygamberi; ateşi söndürme ve kabir sırrı. |
| 27 | Hz. Muhammed ﷺ | Hikmet-i Ferdiyye | Ferdiyet, Hâtemiyyet; bütün peygamberlerin nurlarının kemâli. |
FASIL IV: Fass-ı Muhammedî (Hikmet-i Ferdiyye) ve Varlığın Zirvesi
Kitabın son faslı olan Fass-ı Muhammedî, İbnü'l-Arabî'nin bütün metafizik sisteminin nihai taçlandırmasıdır. Fahr-i Kâinât Efendimiz (s.a.v.), varlık ağacının hem ilk tohumu (Nûr-ı Muhammedî) hem de en son ve en mükemmel meyvesidir (Hâtemü'n-Nebiyyîn).
Hadis-i şerifteki: 'Bana dünyanızdan üç şey sevdirildi: Güzel koku, kadın ve gözümün nuru namaz' ifadesi tahlil edilirken; kokunun ilahi nefesle (Nefes-i Rahmânî), kadının varlığın yaratılış kaynağı olan ilahi rahmet tecellisiyle (zira Hakk'ın yaratıcılığı en kemalli şekilde dişide müşahede edilir), namazın ise kulun Rabbiyle vuslat anı olan Mirac mertebesiyle irtibatı kurulur.