Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi: A'mâk-ı Hayâl, Aynalı Baba ve Vahdet Felsefesi Külliyâtı

Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi (1865-1914); Osmanlı'nın son döneminde yaşamış fikir adamı, mutasavvıf, gazeteci ve yayıncıdır. Trablusgarp'ta konsolosluk (şehbenderlik) yapmış, ardından İstanbul'a dönerek İttihâd-ı İslâm ve Hikmet gazetelerini neşretmiştir.

Dönemin Batı hayranı pozitivist ve kaba materyalist aydınlarına (özellikle Ludwig Büchner'in Madde ve Kuvvet'ine sarılan Baha Tevfik ve çevresine) karşı en sert felsefi reddiyeleri kaleme almıştır. Huzûr-ı Akl u Fende Maddiyyûn İflâsı adlı eserinde materyalizmin insanın manevi, ahlaki ve estetik boyutunu izah edemeyeceğini rasyonel delillerle ispatlamıştır. İşte bu mücadelenin sanatsal ve tasavvufi zirvesi, 1910 yılında yayımladığı şaheseri A'mâk-ı Hayâl (Hayâlin Derinlikleri) olmuştur.

A'mâk-ı Hayâl; Türk edebiyatında İbn Tufeyl'in Hayy b. Yakzân'ı ve Ferîdüddin Attâr'ın Mantıku't-Tayr'ı ile başlayan felsefi-alegorik seyahat geleneğinin 20. yüzyıldaki en parlak halkasıdır. Romanın ana kahramanı Râci; modern mekteplerde eğitim görmüş, felsefe, fizik, kimya ve doğa bilimlerini tahsil etmiş, fakat aklın soğuk sınırları içinde hakikati bulamayıp derin bir şüphe, anlamsızlık ve varoluşsal kriz içine düşmüş çağdaş aydını temsil eder.

Râci'nin sorduğu 'Ben kimim? Nereden geldim? Nereye gidiyorum? Varlık nedir?' soruları, akıl terazisiyle tartılamayan metafizik suallerdir. Eser, bu şüphe çölünden kalbî yakîn ve vahdet vahasina giden manevi tekamülü (seyr-i sülûk) anlatır.

Râci, içindeki ruhsal boşluğu dindirmek için Manisa Tımarhanesi ve mezarlık civarında dolaşırken harabe bir mezarlık köşesinde başına ayna ve teneke parçaları takmış meczup görünüşlü bir dervişle karşılaşır: Aynalı Baba.

Aynalı Baba alelade bir meczup değil; nefsini tamamen öldürmüş, Melâmet neşvesine sahip kâmil bir mürşiddir. Kulübesinde demlenen kahve, üflenen ney ve aynaların sırrı; Râci'nin maddi duyular perdesini yırtarak hayâl (misâl) âlemine dalmasını sağlayan eşiktir. Aynalı Baba der ki: 'İnsanlar bana meczup derler, çünkü aynalarımı başıma taktım. Onlar ise aynalarını içlerinde taşır da görmezler.'

Aynalı Baba'nın ney sesiyle transa geçen Râci, ilk seyahatinde kadim Hindistan'a ve Buda'nın meclisine intikal eder. Burada bütün varlığın ıstırap olduğu, arzuların yok edilmesiyle ulaşılan Nirvana ve Hiçlik (Yokluk) deryası tasvir edilir.

Filibeli Ahmed Hilmi burada Budizm'in kötümser hiçliği ile İslam tasavvufunun 'Fenâ fillâh' ve 'Bekâ billâh' anlayışını karşılaştırır. Hiçlik bir son değil; nefsin ilahi vücutta yok olarak gerçek ebediyete (Bekâ'ya) kavuşmasının başlangıcıdır.

İkinci rüyada Râci, kadim Zerdüşt muhitinde Zerdüşt, Hürmüz (Aydınlık/İyilik) ve Ehrimen (Karanlık/Kötülük) arasındaki ezeli kavgaya tanık olur. Kötülük problemi, kâinattaki zıtlıkların varoluşsal hikmeti üzerinden tartışılır.

İslam tevhid inancına göre hayır da şer de Allah'ın takdiriyle yaratılmıştır; kâinattaki celâl ve cemâl tecellîleri birbirini tamamlar. Ehrimen olmasaydı Hürmüz'ün ışığı idrak edilemezdi.

Râci bu hayâlde bir atomdan bitkiye, hayvandan insana kadar varlığın yükseliş merhalelerini müşahede eder. Bu bir tenasüh (ruh göçü) değil; Mevlânâ'nın Mesnevî'de bahsettiği 'Cemâdattan öldüm nebat oldum, nebattan öldüm hayvan oldum...' şeklindeki ontolojik kemâlât merdivenidir.

Madde ruhun emrinde latifleşmekte ve tekâmül ederek insan-ı kâmil mertebesine doğru çekilmektedir.

Râci, efsanevi Kaf Dağı'na tırmanır. Yol boyunca heva, heves, şöhret ve hırs canavarlarıyla savaşır. Zirvede Anka Kuşu (Sîmurg) ile mülakat eder.

Kaf Dağı nefis terbiyesinin zirvesidir; Anka ise hakikat sırrını içinde taşıyan basirettir. Râci anlar ki Kaf Dağı da Anka da insanın kendi gönül dünyasındadır.

Bir başka seyahatte Râci, tarihin büyük filozofları ve ariflerinin toplandığı bir mecliste bulunur. Sokrat, Eflâtun, Aristo ve İbn Rüşd kuru akıl yürütmelerle birbirleriyle cedelleşirken; İmam Gazâlî ve Mevlânâ meclise girer.

Gazâlî aklın hududunu ve kalbin nurlarını açıklar; Mevlânâ ise aşk cezbesiyle meclisi aydınlatır. Filozoflar kendi nazariyelerinin eksikliğini itiraf ederek aşkın ve keşfin önünde eğilirler.

Râci bir ara akıl hastanesine kapatılır. Burada kendilerini padişah, fatih, âlim sanan delilerle sohbet eder. Filibeli Ahmed Hilmi burada muazzam bir cemiyet eleştirisi yapar: Dışarıdaki dünya malı, şöhreti ve iktidarı için birbirini boğazlayan 'akıllılar' ile içerideki deliler arasında hiçbir fark yoktur.

Gerçek akıl; fani olanı bırakıp baki olan Hakikat'e bağlanmaktır. Dünyanın delisi, ahiretin velisi olabilir.

Seyahatlerin sonunda Aynalı Baba hakiki âleme göç eder (vefat eder). Kulübesinde bıraktığı vasiyetname ve ayna, Râci'nin elinde kalır. Râci artık şüphelerinden tamamen arınmış, varlığın birliğini ve her şeyin ilahi nurun tecellisi olduğunu idrak etmiş bir 'arif' olmuştur.

A'mâk-ı Hayâl, modern siber çağda zihinsel karmaşa ve anlam krizine düşmüş insana; cevabın dış dünyadaki mekanik maddede değil, kalbin bâtınî aynasında olduğunu haykıran ebedi bir başyapıttır.