Ferîdüddin Attâr: Esrârnâme, Vahdet-i Vücûd ve Aşk Felsefesi Külliyâtı

Fars irfan edebiyatının ve tasavvuf metafiziğinin en büyük mimarlarından biri olan Ferîdüddin Ebû Hâmid Muhammed b. İbrâhîm el-Attâr (ö. 618/1221), Nişabur'un mistik havasında yetişmiş benzersiz bir hakikat şairidir. Attâr'ın kaleme aldığı ilk ve en temel mesnevilerinden biri olan "Esrârnâme" (Sırların Kitabı), tasavvuf tarihinin en dokunaklı sahnelerinden birine şahitlik etmiştir: Henüz çocuk yaşta olan Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, babası Bahâeddin Veled ile Nişabur'dan geçerken yaşlı Attâr ile karşılaşmış; Attâr bu dahi çocuğun gözlerindeki ilahî ateşi fark ederek ona Esrârnâme nüshasını bizzat hediye etmiştir.

Mevlânâ, ömrü boyunca Attâr'a olan hürmet ve muhabbetini şu beytiyle dile getirmiştir: 'Attâr rûh idi, Senâî onun iki gözü; biz ise Attâr ile Senâî'nin ardından geldik.' Esrârnâme, Mevlânâ'nın Mesnevî'sinin manevi tohumlarını barındıran, tevhîdden başlayıp insanın yaratılışına, nefis terbiyesinden aşkın yakıcı sırlarına kadar uzanan 22 makale ve irfanî hikâyelerden müteşekkil muazzam bir sır hazinesidir.

Esrârnâme, Cenâb-ı Hakk'ın vahdaniyetini, Zât'ının ve sıfatlarının eşsizliğini terennüm eden yakıcı bir tevhid kasidesiyle açılır. Attâr'a göre kâinatta görünen bütün bu kesret (çokluk), dağlar, denizler, felekler ve insanlar; hakikatte Vâhid olan Yaratıcı'nın tecellî aynalarıdır. Varlık birdir; görünen çokluk ise o tek varlığın farklı libaslara bürünmüş akisleridir.

Attâr, aklın tevhidi kavramada topal bir karınca gibi olduğunu söyler. Akıl, sebeplere takılır ve sebepler zincirinde boğulur; hakiki tevhîd ise kalbin basiret gözüyle eşyanın ardındaki Müsebbib'ül-Esbâb'ı (Sebepleri Yaratanı) görmesidir. Kul bu hakikate erdiğinde, 'Lâ mevcûde illallâh' (Allah'tan başka gerçek varlık yoktur) sırrı kalbine nakşolur ve masivaya tapınmaktan azat olur.

Esrârnâme kozmolojisinde varlığın ilk başlangıcı 'Akl-ı Küll' ve 'Nûr-ı Muhammedî'dir. Cenâb-ı Hakk, 'Bilinmekliğimi murad ettim de mahlûkâtı yarattım' sırrınca varlığı yokluk karanlığından nûrun aydınlığına çıkarmıştır. İlk yaratılan cevher, ilahî tecellînin saf aynası olan Akl-ı Küll'dür.

Bu ilk akıldan 'Nefs-i Küll', ondan felekler, burçlar, yıldızlar ve nihayet alt âlem (anâsır-ı erbaa) zuhûr etmiştir. Attâr, bu kozmik sudûr ve zuhûr sürecini soğuk bir felsefe olarak değil, aşkın bir tecellîsi olarak anlatır. Bütün kâinat, ilk nûrun hasretiyle yanmakta ve kendi aslına dönmek için felekler çarkı gibi durmaksızın dönmektedir.

Attâr, insanın maddî varlığının dört ana unsurdan (Toprak, Su, Hava, Ateş) terkip edildiğini beyan eder. Bu dört unsur, zıt tabiatlarına rağmen ilahî kudret eliyle insanın bedeninde mükemmel bir dengede cem edilmiştir. Toprak insanın cismine kesafet ve ağırlık, su akıcılık ve canlılık, hava nefes ve hareket, ateş ise hararet ve arzu vermiştir.

Ancak bu unsurlar aynı zamanda insanın nefsânî zaaflarını da besler: Toprak tembellik ve katılığa, su şehvete ve kararsızlığa, hava kibir ve hevese, ateş ise gazap ve öfkeye meyleder. İnsanın vazifesi, rûhun nûruyla bu dört unsuru terbiye etmek, aralarındaki savaşı barışa dönüştürmek ve bu beden kalesini rûhun ibadethanesi kılmaktır.

Esrârnâme'nin en lirik ve hüzünlü bahisleri, rûhun lâhût âleminden ten kafesine inişini (hubût) anlatan kısımlardır. Rûh, aslî vatanında melekût nurları içinde hür iken, ilahî imtihan gereği balçık bedenin zindanına hapsedilmiştir. Bu sebeple insanın içindeki bitmek bilmeyen hüzün, yalnızlık ve tatminsizlik duygusu, rûhun kadim vatanına duyduğu gurbet acısıdır.

Attâr, insanı kafese kapatılmış bir bülbüle benzetir; bülbül kafeste altından yemlikler içinde olsa dahi gül bahçesini özler ve feryat eder. İnsanın bu dünyadaki saadeti, beden kafesini ebedi yuva sanmasında değil, kafesin kapısını aralayacak manevi kanatları (iman, aşk ve zikir) kuşanmasındadır.

Attâr, Esrârnâme boyunca insanı sürekli ölüm hakikatiyle yüzleştirir. Ancak bu yüzleştirme karamsar bir nihilizm değil, hakiki kurtuluş çağrısıdır. Ölüm, yok oluş değil; can kuşunun kafesten kurtulup ebedi vatanına uçmasıdır. Ecelden korkan kimse, hakikatte beden putuna tapan kimsedir.

Attâr, mezarlıkları ve geçmiş sultanların akıbetini ibretli hikâyelerle hatırlatır: Cemşîd'in kadehinden içenler, Keyhüsrev'in tacını taşıyanlar şimdi toprağın altında birer avuç tozdur. Fâni olan hiçbir şey kalbe bağlanmaya değmez. Kul ölmeden önce ölürse (mûtû kable en temûtû), hakiki ölüm anı onun için bir 'Şeb-i Arûs'a (düğün gecesine) ve ilahî vuslata dönüşür.

Attâr irfanının omurgası 'Aşk'tır. Aşk, varlığın cevheri ve Hakk'a giden yolların en kestirmesidir. Akıl, hesap yapan, kâr ve zarar gözeten bir tacirdir; aşk ise varını yoğunu sevgilinin yolunda gözünü kırpmadan feda eden bir cömerttir. Akılla sülûk eden kimse menzile bin yılda varamazken, aşk kanadıyla uçan sâlik göz açıp kapayıncaya kadar arşı aşar.

Esrârnâme'de aşk, bakırı altına çeviren simyadır. İnsanın hayvânî ve nefsânî tutkuları, ancak ilahî aşk ateşiyle eriyip saflaşabilir. Aşk zahmetlidir, yanmaktır, kül olmaktır; fakat o küllerden hakiki ve ebedi insan doğar. Attâr, aşksız geçen bir ömrü mutlak bir ziyan ve cehalet sayar.

Attâr, dünyayı dışı süslü içi zehirli bir yılan veya yaşlı bir büyücü kadın kılığında tasvir eder. İnsanlar onun yalancı cazibesine aldanarak ömür sermayelerini heder ederler. Dünyanın peşinden koşan kimse, kendi gölgesini yakalamaya çalışan ahmak gibidir.

Esrârnâme'de nefis, insanın içindeki en tehlikeli puttur. Dışarıdaki binlerce putu kırsan dahi, içindeki nefis putunu kırmadıkça putperestlikten kurtulamazsın. Nefsin arzularına 'hayır' demek, hakiki kahramanlıktır. Attâr'a göre hakiki zühd, sâdece dünyayı terk etmek değil, dünyayı kalpten söküp atmak ve onun yerine sâdece Hakk'ın aşkını koymaktır.

Esrârnâme'nin metin yapısı, soyut felsefî önermelerden ibaret değildir; Attâr her bir hakikati muhteşem temsilî hikâyelerle, kralların, dervişlerin, mecnunların ve hayvanların lisanıyla somutlaştırır. Bu hikâyeler, okuyucunun şuurunda derin yaralar açarak onu gaflet uykusundan uyandırır.

Pervanenin ateşe atılıp yok olma hikâyesi, sûfînin fenâ mertebesini; dervişin bir padişahın gözlerine bakarak dünyadan geçişi, rûyetullah iştiyakını temsil eder. Attâr'ın sembolizmi, Mantıku't-Tayr'daki (Kuş Dili) Simurg yolculuğunun felsefî zeminini Esrârnâme'de hazırlar. Her hikâye, sâlikin kendi iç dünyasındaki bir menfezi aralar.

Esrârnâme'nin nihai gayesi, ten kafesine düşmüş olan rûhun tekrar geldiği yüce makamlara yükselmesi (urûc) ve İnsân-ı Kâmil mertebesine ulaşmasıdır. İnsan, mikrokozmostur (zübde-i âlem); bütün kâinat insanın içinde dürülmüştür. Rûh, nefsânî kirlerden arınıp aşkla kanatlandığında felekleri, arşı ve kürsîyi aşarak ilahî huzura erer.

Bu menzilde sâlik, fenâfillâh sırrıyla kendi izafi varlığını Hakk'ın mutlak varlığında eritir; ardından bekâbillâh ile Hakk'ın ahlakıyla dirilerek beşeriyete bir rahmet ve hidayet kandili olur. Ferîdüddin Attâr'ın Esrârnâme'si, insanı kendi içindeki bu ilahî defineyi keşfetmeye çağıran ebedi bir aşk ve sır manifestosudur.