İslâm tasavvuf tarihinde Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin başlattığı Vahdet-i Vücûd irfan mektebi, üvey oğlu ve baş halifesi Sadreddin Konevî'nin Konya'daki dairesinde sistemli, felsefî ve metafizik bir disiplin haline gelmiştir. Bu Konevî dairesinin yetiştirdiği en büyük nazariyatçı ve şârih ise şüphesiz Sa'îdüddîn (Sa'deddîn) Muhammed b. Ahmed el-Fergānî'dir (ö. 699/1300).

Mâverâünnehir'in Fergāna vadisinde doğup Konya'ya gelen Fergānî, Konevî'nin dizinin dibinde yıllarca Füsûsü'l-Hikem ve el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye tedris etmiş; Konevî'nin emriyle Mısır'ın büyük aşk şairi İbnü'l-Fârid'in 760 beyitlik meşhur Nazmü's-Sülûk (et-Tâiyyetü'l-Kübrâ) kasidesini şerhetmeye başlamıştır.

Fergānî, bu kasideyi önce Farsça olarak Meşâriku'd-Derârî adıyla şerhetmiş; ardından bizzat kendisi Arapçaya genişleterek tercüme etmiş ve tasavvuf tarihinin en abidevî felsefî şerhlerinden biri olan Münteha'l-Medârik'i kaleme almıştır.

Sultanü'l-Âşıkîn (Âşıkların Sultanı) unvanıyla tanınan Mısırlı Şerefüddin Ömer İbnü'l-Fârid'in (ö. 632/1235) et-Tâiyyetü'l-Kübrâ kasidesi, İslâm edebiyatında seyr u sülûk makamlarını, fenâ ve bekā tecrübesini, ilâhî şarabın sarhoşluğunu ve kulun Hakk ile vahdetini terennüm eden en uzun ve en derin kasidedir.

Kasidenin her beyti 'Tâ' harfiyle biter. Zahiren beşerî bir maşuka yazılmış gazel gibi görünen bu mısralar, bâtınen ruhun nefs mertebelerinden sıyrılarak Zât-ı İlâhî'de yok oluşunun ve Hakîkat-i Muhammediyye'ye urûcunun remizleridir. İbnü'l-Arabî bu kaside hakkında: 'Bizim Fütûhât-ı Mekkiyye'de yüzlerce ciltte anlattığımız hakikatleri İbnü'l-Fârid tek bir kasidede toplamıştır' buyurmuştur.

Fergānî'nin Meşâriku'd-Derârî ve Münteha'l-Medârik'e yazdığı uzun mukaddime, İslâm irfan tarihinin en yetkin metafizik özetidir. Fergānî, Varlığın (Vücûd) tenezzül mertebelerini şu beş ana Hazret (Hadarât-ı Hams) dairesinde açıklar:

1. Lâtayyün Mertebesi (Gayb-ı Mutlak / Zât-ı Baht): Hiçbir isim, sıfat ve kaydın bulunmadığı, idrakin aciz kaldığı ezelî Ahadiyyet makamı.
2. Taayyün-i Evvel (Vahdet / Hakîkat-i Muhammediyye): Zât'ın kendi zâtını ve onda mündemiç olan sonsuz kemâlâtı icmâlî olarak bilmesi; ilk taayyün ve ilk nur.
3. Taayyün-i Sânî (Vâhidiyyet / A'yân-ı Sâbite): İlâhî isim ve sıfatların tafsîlî olarak ilim dairesinde temâyüz etmesi; eşyanın ezelî hakikatlerinin (mümkünât kalıplarının) sübûtu.
4. Âlem-i Ervâh ve Âlem-i Misâl: Mücerret rûhların ve latîf misâlî sûretlerin melekût sahasında zuhûra gelişi.
5. Âlem-i Şehâdet (Mülk Âlemi): Kesif maddî âlem ve bütün bu mertebeleri nefsinde cem eden İnsân-ı Kâmil hakikati.

Fergānî felsefesinde Aşk (Işk / Muhabbet), ahlâkî veya psikolojik bir duygu değil; kâinatın varoluşunun ontolojik muharrik gücüdür. Müellif, meşhur kudsî hadise dayanır: 'Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi muhabbet ettim (sevdim) de mahlûkâtı yarattım.'

Fergānî bu sırrı şöyle şerheder:

Sevenin (Muhib) sevilene (Mahbûb) meyli, aslında parçanın bütüne, gölgenin aslına, tecellînin Menba-ı Aslî'ye olan ezelî hasretidir.

İbnü'l-Fârid'in kasidesinde terennüm ettiği en yüksek makam Hazretü'l-Cem' (Birlik Huzuru) ve Cem'u'l-Cem'dir. Fergānî bu makamı şöyle izah eder:

Sâlik, aşk ateşinde nefsanî sıfatlarını kül ettiğinde (fenâ), önce maşukunda fani olur. Bu mertebede ikilik kalkar; âşık maşuk, maşuk da âşık görünür. Ancak bu henüz seyrin sonu değildir; zira fenâdan sonra Bekā billâh ve Fark ba'de'l-Cem' (birlikten sonraki şuurlu ayrım) makamı gelir.

Hakiki kâmil ârif, Hakk'ı halkta, halkı da Hakk'ta müşahede eden; kesrette vahdeti, vahdette kesreti aynı anda gören kimsedir. Şeriat ile hakikat, aşk ile ubûdiyyet (kulluk) onda tek bir zerre gibi birleşir.

Fergānî'nin Meşâriku'd-Derârî'si, kendisinden sonra gelen tüm Ekberî şârihlerin başvuru kaynağı olmuştur. Dâvûd-i Kayserî, Abdürrezzâk el-Kâşânî, Molla Câmî ve İsmâil Hakkı Bursevî gibi devasa şahsiyetler, İbnü'l-Fârid şerhlerinde ve vahdet-i vücûd risalelerinde daima Fergānî'nin kurduğu kavramsal çerçeveyi esas almışlardır.

Molla Câmî, Nefehâtü'l-Üns'te Fergānî'den sitayişle bahseder ve onun Konevî mektebinin sırlarını en berrak dille döken 'lisanü'l-gayb' olduğunu beyan eder.

Sa'deddîn el-Fergānî'nin şerhi, aklın bittiği yerde aşkın, felsefenin sustuğu yerde irfanın başladığını haykıran ebedî bir abide eserdir.

Onun satırlarında aşk, insanı kör eden bir gaflet değil; eşyanın perde arkasındaki Vahdet nûrunu seyrettiren en keskin basiret gözüdür.