Ebû Nasr el-Fârâbî ve Kitâbü'l-Mûsîka'l-Kebîr: Akustik Fizik, Ses Harmonisi, Makamlar ve Nefis Tedavisi Külliyâtı

İslâm medeniyetinin 'İkinci Öğretmeni' (el-Muallimü's-Sânî) Ebû Nasr el-Fârâbî (v. 339/950), sadece mantık ve siyaset felsefesinde değil, mûsikî nazariyatı ve akustik fiziğinde de insanlık tarihinin en büyük kurucularındandır. Onun kaleme aldığı Kitâbü'l-Mûsîka'l-Kebîr (Büyük Mûsiki Kitabı), Ortaçağ dünyasında yazılmış en hacimli, en metodolojik ve en yetkin mûsikî ansiklopedisidir.

Fârâbî bu eseri, Halep Hamdânî emîri Seyfüddevle'nin veziri Ebû Ca'fer Muhammed b. el-Kāsım el-Kerhî'nin talebi üzerine yazmıştır. Filozof, kendisinden önceki Grek (Aristoksenos, Ptolemaios, Eukleides, Nikomakhos) ve erken İslâmî (Kindî) mûsikî risalelerini derinlemesine incelemiş; onların teorik hatalarını ve pratikten kopuk yönlerini tashih ederek yepyeni bir ses sistemi inşa etmiştir.

«Mûsikî ilmi iki kanatlıdır: Biri seslerin oranlarını ve aralıklarını inceleyen nazari riyâziye, diğeri ise bu nağmeleri işiten kulağın ve hisseden nefsin hallerini tahlil eden amelî idraktir. Nazariyesi ameliyesine uymayan bilgi noksandır.» — el-Fârâbî

Fârâbî sadece bir teorisyen değil, rivayetlere göre icat ettiği kanun sazını çaldığında dinleyicileri önce güldüren, sonra ağlatan, en sonunda da uyutan emsalsiz bir icracıdır.

Fârâbî, eserinin birinci cildinde mûsikîyi doğrudan doğruya fiziksel bir fenomen olarak ele alır. Ses nedir ve nasıl meydana gelir? Filozofun açıklaması, 19. yüzyıl modern akustik fiziğiyle tam bir mutabakat içindedir:

Ses, iki cismin birbirine şiddetle çarpması (kark') veya bir cismin şiddetle birbirinden ayrılması (kal') neticesinde havanın sıkışıp dalgalanmasıyla oluşur. Fârâbî, ses dalgalarının havadaki yayılışını suyun yüzeyine atılan bir taşın oluşturduğu eşmerkezli halkalara benzetir:

• Savt (Ses): Havanın dalga dalga kulak zarına çarpmasıdır.
• Tiz Ses (Hâdd): Titreşim sayısının çokluğu ve hareketin süratinden doğar.
• Pes Ses (Sekīl): Titreşim sayısının azlığı ve hareketin yavaşlığından kaynaklanır.
• Şiddet ve Zayıflık: Çarpmanın kuvvetine bağlı olarak havanın yer değiştiren hacmiyle orantılıdır.

Fârâbî, sesin sadece soyut matematiksel sayılardan ibaret olmadığını, maddî bir taşıyıcı olan havaya ve zaman boyutuna muhtaç olduğunu ispatlayarak Pisagorcu mistik soyutlamayı deneysel fiziğe indirgemiştir.

Antik dünyada mûsikî teorisi iki zıt kutba ayrılmıştı: Pisagorcular mûsikîyi sadece katı matematiksel oranlara (korda boyu oranları) hapsederken; Aristoksenosçular kulağın zevkini yegâne ölçü kabul ediyordu. Fârâbî, Kitâbü'l-Mûsîka'l-Kebîr'de bu iki ekolü muazzam bir dehayla telif etmiştir.

Fârâbî'ye göre ses aralıkları hem rasyonel oranlarla ölçülmeli hem de kulağın estetik idrakiyle doğrulanmalıdır. Pisagor'un 9/8 oranına dayanan tam ton aralığının arka arkaya gelmesiyle ortaya çıkan koma fazlalıklarını tespit eden Fârâbî, nötr üçlü (üçte iki ton) aralıklarını sisteme kazandırmıştır:

«Matematiksel oran doğru görünse bile, eğer terbiye edilmiş selîm bir kulak o sesi nahoş buluyorsa, formül yeniden gözden geçirilmelidir. Zira mûsikînin hedefi kağıt üzerindeki sayılar değil, nefsin idrak ettiği ahenktir.» — Fârâbî

Bu yaklaşım, Doğu mûsikîsindeki mikrotonal zenginliğin (koma, bakiye, mücenneb) ilk defa bilimsel olarak tescil edilmesini sağlamıştır.

Fârâbî eserinin ikinci büyük bölümünü doğrudan organolojiye (çalgı bilimi) ayırır. Bir felsefe kitabında mûsikî aletlerinin tahta kalınlıklarının, tel cinslerinin, burgu yuvalarının ve köprü mesafelerinin milimetrik hendesî çizimlerle anlatılması ilim tarihinde bir ilktir.

Fârâbî şu çalgıları derinlemesine inceler:

1. el-Ûd (Klasik İslâm Udu): Dört telli ve beş telli udun perdeleri, tel boyu taksimatı ve tekne rezonansı. Ud, Fârâbî'ye göre 'bütün ses aralıklarını üzerinde kusursuzca gösteren en kâmil felsefî çalgı'dır.
2. Tunbûr-ı Horâsânî ve Tunbûr-ı Bağdâdî: Perdeli uzun saplı sazların ses dizgeleri ve halk mûsikîsi aralıkları.
3. el-Kānûn (Kanun): Geleneksel rivayete göre Fârâbî tarafından geliştirilen veya icat edilen, yatay düzlemde çok telli trapezoid akustik enstrüman.
4. Ney ve Mizmâr: Üflemeli sazlarda hava sütununun uzunluğu ile ses perdesi arasındaki akustik ilişki.

Fârâbî, ses perdelerini rastgele dizmek yerine onları Cins (dörtlü / tetrakord) ve Cem (sekizli / oktav dizisi) adı verilen yapısal bloklar halinde teorileştirmiştir. Bu sistem, günümüz Türk ve Arap mûsikîsindeki makam nazariyatının omurgasını teşkil eder.

Fârâbî üç temel cins türü tanımlar:

• Cins-i Kavî (Diyatonik): Aralıkların tam ve yarım tonlardan oluştuğu dengeli yapı.
• Cins-i Mülavven (Kromatik): Yarım tonların ve küçük aralıkların ağırlıkta olduğu duygusal geçişler.
• Cins-i Müellef (Enharmonik): Çeyrek tonlar ve mikrotonal aralıkların kullanıldığı en latif cins.

Fârâbî iki dörtlü ve bir tam taninî aralığı birleştirerek iki oktavlık (Cem'-i Kâmil) evrensel ses skalasını kurmuş, böylece sonraki yüzyıllarda gelişecek olan Rast, Uşşak, Nevâ, Hüseynî gibi büyük makam ailelerine teorik zemin hazırlamıştır.

Mûsikî sadece ses perdelerinden (nağme) ibaret değildir; o perdelerin zaman çizgisi üzerindeki ritmik vuruşları (îkâ') mûsikîye hayat veren ruhtur. Fârâbî, Kitâbü'l-Mûsîka'l-Kebîr'in üçüncü cildinde son derece derin bir zaman felsefesi ve ritim teorisi ortaya koyar.

Fârâbî ritmi şu kavramsal temeller üzerine oturtur:

• Nakre (Vuruş): Zamanın bölünemez en küçük atomik anı.
• Zamanü'n-Nakre: İki vuruş arasında geçen sessiz veya tınlayan zaman aralığı.
• el-Hafîf ve's-Sakīl: Hızlı ve ağır ritmik kalıpların sınıflandırılması.
• Devir (Döngüsellik): Başladığı noktaya geri dönen ve düzenli periyotlarla tekrarlanan ritim döngüleri.

Fârâbî, Arap aruz veznindeki tef'ileler ile müzikal ritim vuruşları arasındaki organik bağı kurmuş; mûsikî ritminin aslında insan kalbinin atışları, nefes alıp verişi ve feleklerin periyodik hareketleriyle akraba olduğunu göstermiştir.

Fârâbî mûsikînin insan nefsi üzerindeki etkilerini tahlil ederken eşsiz bir estetik taksimat yapar. Ona göre her melodi aynı tesiri icra etmez; mûsikî üç temel sınıfa ayrılır:

1. el-Elhânü'l-Mülizze (Keyif Verici Nağmeler): Yalnızca kulağa hoş gelen, duyuları okşayan ve dinlendirici olan en basit mûsikî seviyesidir. Zihni yormaz, sathi bir haz verir.
2. el-Elhânü'l-Münfile (Duygu ve Heyecan Uyandırıcı Nağmeler): Nefsin derin katmanlarına nüfuz eden nağmelerdir. İnsanda cesaret, hüzün, merhamet, vecd, hiddet veya neşe uyandırır. Şairlerin ve hatiplerin sözlerini tesirli kılmak için kullanılan formdur.
3. el-Elhânü'l-Muhayyile ve'l-Mülhime (Muhayyileyi Harekete Geçiren ve İlham Veren Nağmeler): Mûsikînin en yüksek ve kâmil mertebesidir. Zihinde yüce fikirler, ahlâkî idealler ve ilâhî hakikatlerin suretlerini canlandırır. Bu mûsikî, dinleyeni maddeden soyutlayarak temaşaya ve tefekküre sevk eder.

Fârâbî'ye göre kâmil bir mûsikîşinas, bu üç vasfı tek bir eserde mezcedebilen hakiki filozoftur.

Fârâbî'nin mûsiki nazariyatı, İslâm tıp dünyasında asırlarca tatbik edilen Müzikoterapi (Mûsiki ile Tedavi) disiplininin en muhkem kuramsal kaynağı olmuştur. Fârâbî, ses perdeleri ile insan bedenindeki hıltlar (kan, balgam, sarı safra, kara safra) ve dört mizaç (sıcak, soğuk, nemli, kuru) arasında doğrudan psikosomatik bir irtibat kurar:

Fârâbî'nin bu ilkeleri, Şam Nûreddîn Zengi Bîmâristanı, Edirne Sultan II. Bâyezid Dârüşşifâsı ve Kahire Kalavun Bîmâristanı'nda akıl ve sinir hastalarının su sesi ve makamlarla tedavi edilmesinin tıbbî temelini oluşturmuştur.

Antik Grek düşüncesinde Pisagor, gök kürelerinin dönerken sürtünme sebebiyle 'kürelerin müziği' (musica universalis) adı verilen harika sesler çıkardığını iddia etmişti. Fârâbî, bir doğa filozofu olarak bu iddiayı fiziksel bakımdan tenkit eder:

Ses, hava gibi yoğun bir cismin titreşimiyle meydana gelir; oysa gök felekleri birbirine sürtünen pürüzlü cisimler değildir ve uzayda ses dalgasını iletecek hava tabakası bulunmaz. Bu sebeple göklerin fiziksel olarak ses çıkarması imkânsızdır.

Ancak Fârâbî meselenin sembolik ve metafiziksel yönünü kabul eder: Gök kürelerinin periyodik dönüşleri, matematiksel oranları ve birbirleriyle olan hendesî münasebetleri, mûsikîdeki aralıklar ve ritim kalıplarıyla aynı matematiksel ahenk yasalarına tâbidir. Dolayısıyla mûsiki, göklerin fiziksel sesini değil, kâinatın yaradılışındaki ilâhî ahengi yansıtır.

Fârâbî'nin Kitâbü'l-Mûsîka'l-Kebîr'i, telif edildiği andan itibaren İslâm dünyasında mûsikî ilminin ana anayasası kabul edilmiştir. Ondan sonra gelen bütün büyük üstatlar onun talebesi hükmündedir:

• İbn Sînâ: eş-Şifâ'nın riyâziye bölümündeki 'Cevâmiu İkmi'l-Mûsîkā' kısmını doğrudan Fârâbî'nin temelleri üzerine inşa etmiştir.
• Safiyyüddîn el-Urmevî: 13. yüzyılda Kitâbü'l-Edvâr ile 17 sesli sistemi kurarken Fârâbî'nin tetrakord analizlerini kemâle erdirmiştir.
• Abdülkādir-i Merâgî: 15. yüzyılda Câmiu'l-Elhân'da Fârâbî'yi 'üstatların üstadı' olarak zikretmiştir.
• Batı Rönesansı: Eser İspanya üzerinden Toledo tercüme heyetlerince Latinceye aktarılmış, Ortaçağ Avrupa üniversitelerinde Quadrivium (dörtlü yüksek ilimler: aritmetik, geometri, astronomi, müzik) eğitiminin en yetkin kılavuzlarından biri olmuştur.

Fârâbî, sesin matematiğini ruhun şifasıyla birleştirerek insanlık mirasına silinmez bir abide bırakmıştır.