Ebû Nasr el-Fârâbî ve İhsâü'l-Ulûm: İlimlerin Sayımı, Tasnif Mantığı, Epistemoloji ve Ansiklopedik Metodoloji Külliyâtı

Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed el-Fârâbî (yaklaşık 257/870 – 339/950), Türkistan'ın Fârâb (Utrar) bölgesinde doğmuş; tahsilini Bağdat'ta Ebû Bişr Mettâ b. Yûnus ve Yuhannâ b. Haylân gibi dönemin en büyük mantık ve felsefe üstatlarının halkasında ikmal etmiştir. Arapça, Farsça, Türkçe, Süryanice ve Grekçe felsefe metinlerine vukûfiyetiyle İslam düşünce tarihinde Aristoteles'ten (Muallim-i Evvel) sonra gelen ikinci büyük kurucu akıl kabul edilerek «el-Muallimü's-Sânî» (İkinci Öğretmen) unvanıyla tebcil edilmiştir.

Ömrünün son demlerini Dımaşk ve Halep'te Hamdânî emîri Seyfüddevle'nin himayesinde, sade bir derviş hırkası içinde ilim ve tefekkürle geçiren Fârâbî; felsefe ile din, akıl ile vahiy, mantık ile gramer, siyaset ile ahlak arasında kurduğu ahenkli sentezle kendisinden sonraki bütün İslam meşşâî ve işrâkî geleneklerinin (İbn Sînâ, İbn Rüşd, Gazâlî, Sühreverdî) ana zeminini inşa etmiştir.

«İlimler, insan ruhunun yetkinleşmesini ve nihai mutluluğa (es-saâdetü'l-kusvâ) ulaşmasını sağlayan hakikat basamaklarıdır; her ilmin derecesi, konusunun şerefine ve ispatlarının kesinliğine göredir.» — Ebû Nasr el-Fârâbî

Fârâbî'nin İhsâü'l-Ulûm (İlimlerin Sayımı / Dökümü) adlı eseri, Orta Çağ İslam ve dünya düşünce tarihinde bilinen bütün teorik ve pratik disiplinleri sistemli, hiyerarşik ve metodolojik bir bütünlük içinde sınıflandıran ilk müstakil epistemolojik rehberdir. Eserin gayesi, ilim talibine hangi ilmin neyi araştırdığını, gayesini, faydasını, ilkelerini ve diğer disiplinlerle bağını göstererek bir harita sunmaktır.

Fârâbî'ye göre ilimler rastgele toplanmış bilgiler yığını değil; en temeldeki dilden başlayıp en zirvedeki ilâhiyyat ve metafiziğe, oradan da insan toplumunu yöneten siyasete uzanan organik bir mimaridir. İhsâü'l-Ulûm beş ana bölüme (fasıl) ayrılmıştır:

1. İlm-i Lisân: Dil ve gramer ilimleri.
2. İlm-i Mantık: Zihnin hata yapmasını önleyen ölçü ilmi.
3. İlmü't-Teâlîm: Matematiksel / riyazî ilimler (yedi alt dal).
4. İlm-i Tabîî ve İlm-i İlâhî: Fizik ve metafizik ilimleri.
5. İlm-i Medenî, Fıkıh ve Kelâm: Toplum, siyaset, ahlak ve dini disiplinler.

Fârâbî eserine dil ilmiyle başlar. Zira insan düşüncesi zihinde kavramlarla, dış dünyada ise sözcüklerle vücut bulur. Fârâbî İlm-i Lisân'ı yedi ana şubeye ayırır:

• Müfred Kelimeler İlmi: Eşyaya delalet eden yalın sözcüklerin tespiti (leksikoloji).
• Mürekkep Sözler İlmi: Sözcüklerin terkipleri ve cümle kuruluşu.
• Kelimelerin Kuralları (Sarf): Kökler, türemeler ve yapı bilgisi.
• Terkip Kuralları (Nahiv / Sentaks): Cümle içindeki i'rab ve anlam ilişkileri.
• Yazım ve İmla Kuralları: Zihindeki lafzın görsel hatta dökülmesi.
• Doğru Okuma Kuralları (Kıraat ve Fonetik): Ses mahreçleri ve telaffuz incelikleri.
• Şiir Kuralları (Aruz ve Kafiye): Vezin, ritim ve ahenk ölçüleri.

Fârâbî, dilin belirli bir kavme ait (tikel) kuralları vazettiğini, mantığın ise bütün insanlık için müşterek ve evrensel düşünme kurallarını koyduğunu belirterek dilcilerle mantıkçılar arasındaki tarihi çatışmayı uzlaştırmıştır.

Mantık, zihnin doğruyu yanlıştan, hakikati hatadan ayırmasını sağlayan alettir (âlet-i kānûniyye). Fârâbî mantığı Aristotelesçi geleneğe sadık kalarak fakat İskenderiye şarihlerinin ilavesiyle sekiz kısım halinde vazeder:

1. Kategoriler (el-Makūlât): Varlığın on temel kavramsal yüklemi (cevher ve dokuz araz).
2. Önermeler (el-İbâre): Doğruluk ve yanlışlık taşıyan tasdikler ve çelişki kuralları.
3. Kıyas (el-Kıyâs): Bilinen önermelerden bilinmeyene ulaşma formu (tasım).
4. Burhan (el-Burhân): Mantığın zirvesi; zarurî, küllî ve bedîhî öncüllerle kesin bilgiye (yakîn) ulaştıran kanıtlama.
5. Cedel (el-Cedel): Meşhur ve makbul öncüllerle yapılan münazara sanatı.
6. Safsata (el-Mugālata): Yanıltıcı ve sahte akıl yürütmeleri teşhis ve cerh etme ilmi.
7. Hitabet (el-Hitâbe): Kitleleri ikna etmeye ve kalpleri meylettirmeye yarayan belagat mantığı.
8. Şiir (eş-Şi'r): Tahayyül ve imgelem yoluyla nefiste arzu veya nefret uyandıran söz sanatı.

«Mantığın akla nispeti, nahvin (gramerin) dile, aruzun şiire nispeti gibidir; mantık bilmeyenin ilmine itibar olunmaz.» — Ebû Nasr el-Fârâbî

Fârâbî matematiksel ilimleri «İlmü't-Teâlîm» başlığı altında yedi müstakil disipline ayırır. Bunların ilk üçü saf ve uygulamalı geometrik-aritmetik alanlarıdır:

• İlm-i Aded (Aritmetik): Sayılar teorisi. Hem nazarî (sayıların tabiatı, tek-çift, asal sayılar, yetkin sayılar) hem amelî (ticaret, miras ve muamele hesapları) vecheleri incelenir.
• İlm-i Hendese (Geometri): Çizgiler, yüzeyler ve cisimlerin ölçümü. Nazarî hendese (Öklid prensipleri, noktadan hacme soyut geometrik ispatlar) ve amelî hendese (marangozluk, mimarlık, arazi taksimi ve bina inşası).
• İlm-i Menâzır (Optik): Görme ve ışık ışınlarının geometrisi. Fârâbî burada geometrinin görme duyusuna tatbikini inceler; düz, çukur ve tümsek aynalarda yansıma (katoptrik), kırılma ve perspektif aldanmalarının riyazi tahlilini yapar.

İlmü't-Teâlîm'in diğer iki mühim şubesi gökler ve seslerdir:

1. İlmü'n-Nücûm (Astronomi): Fârâbî burada ilmi ikiye ayırır: Ahkâm-ı Nücûm (astroloji / yıldız falları) ve İlmü'l-Felek el-Riyâzî (matematiksel astronomi). Fârâbî astrolojik kehanetleri bilimsel temeli olmayan zanlar olarak eleştirirken; kürelerin hareketi, gezegen yörüngeleri, tutulmalar ve zîcler hazırlayan riyazi astronomiyi en yüce ilimlerden sayar.

2. İlmü'l-Mûsikî (Müzik Teorisi): Fârâbî aynı zamanda tarihin en büyük müzikoloğu olup Kitâbü'l-Mûsikā'l-Kebîr'in müellifidir. Müzik ilmini ses perdeleri, aralıklar, makamlar, ritimler (îkā') ve sazların tel oranları üzerinden matematiksel bir disiplin olarak açıklar. Musiki, ruhun manevi hallerini düzenleyen ve onu semavi ahenge yaklaştıran riyazi bir şifadır.

Fârâbî'nin İhsâü'l-Ulûm'da matematiğe dahil ettiği son iki devrimci disiplin, İslam dünyasında mühendislik ve otomasyonun teorik temelini kurmuştur:

• İlmü Esbâbi'l-Eskāl (Ağırlıklar İlmi / Statik): Ağırlıkların merkezleri, kaldıraç kanunları, terazilerin dengesi ve ağır yüklerin küçük kuvvetlerle kaldırılmasının mekanik prensipleri.
• İlmü'l-Hiyel (Mekanik ve Alet İcadı): Matematiksel formüllerin fiziksel maddelere ve makinelere tatbiki. Su saatleri, hidrolik mekanizmalar, mancınıklar, optik aynalar, kubbe ve tonoz mühendisliği, arazi ölçüm rasat aletlerinin yapımı.

Bu tasnif, Benî Mûsâ kardeşlerden Cezerî'ye ve Takıyyüddîn'e uzanan İslam sibernetik ve mekanik geleneğinin meşruiyet ve ilmi zeminini sağlamıştır.

Dördüncü ana bölüm varlığın hakikatini araştıran iki büyük ontolojik ilme tahsis edilmiştir:

1. İlm-i Tabîî (Fizik / Doğa Felsefesi): Hareket, sükûn, zaman, mekân ve maddeye sahip cisimlerin bilimidir. Aristoteles'in sekiz fizik kitabına tekabül eden sema, oluş ve bozuluş (kevn ve fesad), madenler (jeoloji), bitkiler (botanik) ve hayvanlar ile nefis (psikoloji) tahlillerini kapsar.

2. İlm-i İlâhî (Metafizik / İlâhiyyât): Maddeden tamamen mücerret olan varlıkların incelenmesidir. Üç kısma ayrılır:

• Varlık olmak bakımından varlığın ve ilk ilkelerinin araştırılması (ontoloji).
• Tikel ilimlerin (geometri, tıp vb.) ilkelerinin ispatı ve tenkidi.
• İlk Varlık (el-Evvel / Allah Teâlâ), O'nun birliği, sıfatları ve varlığın O'ndan sudûru (teoloji ve melekût kozmolojisi).

Fârâbî'nin tasnifinin en özgün ve çığır açıcı kısmı beşinci bölümdür. Fârâbî burada pratik felsefe ile İslam'ın dini disiplinlerini aynı epistemolojik çatı altında buluşturur:

• İlm-i Medenî (Siyaset ve Ahlak Felsefesi): İnsanın tek başına yetkinleşemeyeceği hakikatinden hareketle erdemli toplumun, adil nizamın ve erdemli yöneticinin (el-İmâm / el-Melikü'l-Fâzıl) vasıflarını inceler.
• İlm-i Fıkıh: Vahyin ve peygamberin vazettiği genel nasslardan, nass bulunmayan tikel olaylara dair hüküm çıkarma (istinbat) metodolojisi.
• İlm-i Kelâm: Dinin inanç esaslarını (akāid) kesin akli ve mantıki burhanlarla savunma, şüpheleri izale etme ve batıl fırkaların itirazlarını cerh etme ilmi.

Fârâbî'ye göre din ve felsefe aynı hakikatin iki farklı vechesidir; felsefe hakikati burhan ve akılla kavrarken, din aynı hakikati kitlelere tahayyül, temsil ve şeriat lisanıyla tebliğ eder.

Fârâbî'nin İhsâü'l-Ulûm'u İslam dünyasında İbn Sînâ'nın Aksâmü'l-Ulûmi'l-Akliyye'sine, Gazâlî'nin Risâletü'l-Ledünniyye'sine, Taşköprizâde'nin Miftâhu's-Saâde'sine ve Kâtib Çelebi'nin Keşfü'z-Zunûn'una doğrudan ilham vermiştir.

Eser 12. yüzyılda Toledo Tercüme Okulu'nda Johannes Hispalensis ve Domingo Gundisalvus tarafından iki defa Latinceye çevrilmiştir (De Scientiis ve De Divisione Philosophiae). Bu tercümeler:

1. Paris, Oxford ve Bologna üniversitelerinin müfredat ve fakülte yapılanmasının temelini oluşturmuştur.
2. Geleneksel Hristiyan «Septem Artes Liberales» (Yedi Özgür Sanat: Trivium & Quadrivium) tasnifini aşarak tabiat bilimleri, mekanik, optik ve siyaset felsefesini Batı akademik dünyasına sokmuştur.
3. Roger Bacon, Albertus Magnus ve Thomas Aquinas gibi skolastik dönemin dev düşünürleri bilim tasniflerini doğrudan Fârâbî'nin bu eserine dayandırmışlardır.

Fârâbî, aklın haritasını çıkararak ilimleri kozmik bir intizam içinde cem eden, Doğu ile Batı arasında düşüncenin müşterek omurgasını kuran ebedi bir hakikat muallimidir.