Fahreddîn-i Irâkî: Leme'ât ve İlâhî Aşkın Tecellî Nurları Külliyâtı

İslâm tasavvuf ve irfan tarihinin en lirik ve derûnî simalarından biri olan Şeyh Fahreddîn İbrâhîm-i Irâkî (ö. 688/1289), Hemedan civarındaki Kemecân kasabasında dünyaya gelmiştir. Çocukluk yaşlarından itibaren fevkalade hafızası, zekâsı ve büyüleyici sesiyle dikkat çeken Irâkî, erken yaşta Kur'ân-ı Kerîm'i hıfzetmiş ve zâhirî ilimlerde akranlarını geride bırakmıştır. Gençlik yıllarında kalbine düşen ilahî aşk ateşiyle medrese tahsilini geride bırakmış, Kalenderî dervişlerine katılarak Hindistan'a kadar uzanan uzun ve çileli bir seyrüsülûk yolculuğuna çıkmıştır. Mültan'da devrin büyük Sühreverdî şeyhi Bahâüddîn Zekeriyyâ-yı Mültânî'nin dergâhına intisap etmiş, yirmi beş yıl boyunca onun terbiyesinde zâhidâne bir riyâzet hayatı sürmüştür. Mürşidinin vefatının ardından hac farizasını yerine getirmek üzere Hicaz'a, oradan da Anadolu'ya yönelmiştir.

Anadolu Selçukluları'nın ilim ve irfan merkezi olan Konya'ya gelişi, Irâkî'nin manevi ve fikrî tekâmülünde bir dönüm noktası teşkil etmiştir. Burada Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin manevi vârisi ve en büyük şârihi olan Sadreddîn Konevî'nin halkasına dahil olmuştur. Konevî'nin Fusûsü'l-Hikem ve el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye üzerine verdiği dersleri büyük bir iştiyakla dinleyen Irâkî, Şeyhü'l-Ekber'in nazarî vahdet-i vücûd doktrinini kendi şairane ve vecd dolu kalbiyle mezcetmiştir. Aynı dönemde Konya'da bulunan Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ile derin bir manevi ünsiyet ve muhabbet kurmuş, Mevlânâ'nın semâ meclislerinin en coşkulu iştirakçilerinden biri olmuştur. Mevlânâ'nın cenaze namazında Konevî ile birlikte hazır bulunan Irâkî, bilahare Şam'a göç etmiş ve Sâlihiye kabristanında İbnü'l-Arabî'nin türbesinin ayak ucuna defnedilmiştir.

Irâkî'nin şaheseri olan 'Leme'ât' (Kıvılcımlar / Işık Pırıltıları), Konevî'nin Fusûsü'l-Hikem derslerinin doğrudan bir meyvesi olarak vücut bulmuştur. Rivayete göre Sadreddîn Konevî, Fusûs'un en çetin ve dakik fasıllarını şerh ederken Irâkî bu derslerin derûnî hazzıyla cezbelenir, dersten çıktıktan sonra halvethanesine çekilerek o gün idrak ettiği hakikatleri manzum ve mensur parıltılar halinde kâğıda dökerdi. Nihayetinde ortaya çıkan 28 fasıllık bu muazzam risaleyi hocası Konevî'ye arz ettiğinde, Konevî eseri hürmetle öpmüş, gözlerine sürmüş ve: 'Ey Irâkî! Sen Fusûs'un sırlarını ve kelimelerin canını faş ettin; bu kitap aşkın hakiki lisânıdır' buyurmuştur.

Leme'ât, İbnü'l-Arabî'nin metafizik ontolojisini Ahmed el-Gazzâlî'nin 'Sevânihü'l-Uşşâk'ında temellenen aşk metafiziğiyle birleştiren şaheser bir sentezdir. İbnü'l-Arabî varlığı 'Vücûd' kavramıyla, Gazzâlî ise 'Işk' kavramıyla izah ederken, Irâkî bu iki zirveyi birleştirmiş ve varlığın aslı ile aşkın aslı arasında tam bir ayniyet kurmuştur. Leme'ât'ta kullanılan Farsça mensur üslup, aralara serpiştirilen rubâî ve gazellerle birlikte, felsefî bir tefekkürü ilahî bir kasideye dönüştürür. Her bir 'Lema'a', ilahî zâtın cemâl ve celâl perdesinden sıyrılarak âşığın basiretine akseden bir nur şuaıdır.

Leme'ât'ın temel tezi şudur: Varlık baştan başa Aşktan ibarettir. Cenâb-ı Hak, zâtı, sıfatı ve ef'âliyle Mutlak Aşk'tır. Bilinen 'Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtü en u'rafe' (Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim / arzuladım ve mahlûkatı yarattım) kudsî hadisi, Irâkî'nin sisteminin mihveridir. Burada yaratılışın ilk sebebi 'Hübb' yani ilahî aşktır. Allah Teâlâ, kendi ezelî ve ebedî cemâlini müşahede etmeyi murad ettiği için varlık aynasını yaratmıştır. Dolayısıyla kâinatta aşktan başka bir hakikat, aşktan gayrı bir mevcud yoktur.

Irâkî'ye göre Aşk; kendi zâtında ne âşıktır ne ma'şûktur; fakat tecellî mertebelerine indiğinde hem âşık hem ma'şûk sûretine bürünür. Varlık sahnesinde görülen bütün zıtlıklar, kesretler ve taaddütler, aşkın kendi kendine cilvelenmesinden ibarettir. Sevgili de aşktır, seven de aşktır; aradaki irtibat ve vuslat arzusu da aşktır. Aşk, kendi kemâlini seyretmek için âşık libasına girip feryat eder; sonra kendi nâzını izhar etmek için ma'şûk libasına girip istiğnâ gösterir. Bu ontolojik döngüde kesret sadece bir vehim, vahdet ise ezeli ve ebedi hakikattir.

Leme'ât'ın en dakik fasıllarından biri, seven ile sevilenin zâtî birliğidir. Zahir nazarıyla bakıldığında bir 'arayan' (tâlib) ve bir 'aranan' (matlûb) vardır. Sâlik nefsini âşık, Hakk'ı ise ma'şûk zanneder. Fakat irfan nazarı keskinleştiğinde anlaşılır ki, hakiki âşık da Allah'tır, hakiki ma'şûk da Allah'tır. Bir kulun Allah'ı sevmesi, aslında Allah'ın ezelde o kulu sevmiş olmasının bir tecellîsinden ibarettir. Âyet-i kerîmedeki 'Yuhıbbuhum ve yuhıbbûnehû' (Allah onları sever, onlar da Allah'ı severler) tertibi bunu beyan eder; zira Hakk'ın muhabbeti kulun muhabbetinden öncedir.

Irâkî bu hakikati muazzam bir istiâre ile açıklar: Sevgili bir aynadır; âşık o aynada kendi hakikatini seyreder. Âşık da bir aynadır; sevgili o aynada kendi cemâlinin nakışlarını seyreder. Nihayetinde aynalar ortadan kalktığında geriye tek bir nur kalır. Âşık feryat ederek 'Sen' der; lakin derûnundan gelen ses 'Ben' der. Bu mertebede ikilik dumanı dağılır; hulûl ve ittihâd gibi felsefî sapmalar bertaraf olur. Çünkü hulûl iki ayrı varlığın birleşmesidir; halbuki vahdet meclisinde başlangıçtan beri iki ayrı varlık hiç olmamıştır.

Leme'ât'ın 28 fasıl (lema'a) halinde tanzim edilmiş olması tesadüfî bir tertip değildir. Bu sayı, İslâm kozmolojisindeki 28 harf, 28 kamerî menzil ve 28 peygamber kelimesi ile doğrudan remzî bir rabıta içerisindedir. Her bir Lema'a, ilahî tenezzülün ve urûcun bir durağını temsil eder:

1. Lema'a 1-7: Zât-ı Mutlaka'nın tenzihi, aşkın ezelî hüviyeti ve gayb karanlığından ilk taayyün mertebesine (Nûr-ı Muhammedî) nüzûlü. 2. Lema'a 8-14: İlahî isim ve sıfatların zuhûru, berzah âlemi, melekût nurları ve âşığın kalbinde parlayan cemâl kıvılcımları. 3. Lema'a 15-21: Fenâ ve bekâ makamları, hicran acısının zâtî visale dönüşmesi, istiğnâ ve nâz perdelerinin yırtılması. 4. Lema'a 22-28: Vahdet-i Mutlaka şuhûdu, İnsân-ı Kâmil'in hakikati ve cem'ü'l-cem' makamında kesretin vahdette eriyişi.

Bu 28 lema'a, sâlikin seyrüsülûk esnasında kalbine doğan 28 ayrı manevi nura ve keşif mertebesine tekabül eder. Irâkî, her lem'ada lafzın dar kalıplarını zorlayarak harfleri birer manevi anahtar gibi kullanmıştır.

Fahreddîn-i Irâkî'nin Leme'ât'ını doğru anlamak için, eserin iki ana kaynağı olan Ahmed el-Gazzâlî'nin 'Sevânih'i ile Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin 'Fusûs'u arasındaki köprüyü tahlil etmek zaruridir. Ahmed el-Gazzâlî, aşkı tamamen sübjektif, psikolojik ve derûnî bir tecrübe olarak ele almış; aşkın hallerini, naz ve niyazı, âşığın kalbindeki ızdırabı enfes bir dille tahlil etmiştir. Buna mukabil İbnü'l-Arabî, varlığı ontolojik, kozmolojik ve metafizik bir nizam içerisinde sistemleştirmiştir.

Irâkî, Gazzâlî'nin ateşli ve vecd dolu aşk lisânını, İbnü'l-Arabî'nin muhkem ve dakik varlık mertebeleri zeminine oturtmuştur. Sevânih'teki 'Aşk Kuşu' istiâresi, Leme'ât'ta 'Akl-ı Evvel ve Nûr-ı Hakikat' ile tevhid edilir. Fusûs'taki 'Fas-ı Âdemî' ve 'Fas-ı İbrâhîmî' hikmetleri, Leme'ât'ta birer aşk kıvılcımına dönüşür. Bu sebeple Leme'ât, kuru bir felsefe olmadığı gibi kontrolsüz bir şathiye de değildir; hikmet ile vecdin, akıl ile kalbin kemâl noktasındaki imtizacıdır.

Fahreddîn-i Irâkî sadece bir nâsir değil, Fars edebiyatının en parlak lirik gazel şairlerinden biridir. Onun şiirleri, medrese fıkhının katı kurallarıyla kayıtlanamayan, doğrudan melekût âleminden kalbe dökülen nağmelerdir. Irâkî'nin şiirinde ney, çeng, def ve rebâb gibi musikî aletleri sıradan çalgılar değil; elest bezmindeki 'Elestü bi-Rabbiküm' hitabının yankısını bu dünyaya taşıyan mukaddes vasıtalardır.

Konya'da Mevlânâ'nın semâ meclislerinde Irâkî'nin şiirleri okunduğunda hâzırûn kendinden geçerdi. Irâkî, musikînin rûhu ceset zindanından kurtaran ve ötelerden gelen nağmeleri hatırlatan bir semavî merdiven olduğuna inanırdı. Leme'ât'ın arasına serpiştirilen rubâîler, nesir ile anlatılması imkânsız olan metafizik paradoksları iki mısra arasında şimşek hızıyla aydınlatır. Şiir, onun nazarında aklın acze düştüğü yerde başlayan ilahî bir lisandır.

Leme'ât'ta seyrüsülûkün nihai gayesi 'Fenâ fi'l-Aşk' ve ardından 'Bekâ bi'l-Aşk'tır. Âşık yola çıktığında kendi varlığını bir engel (hicâb) olarak görür. Zira 'Senin varlığın öyle bir günahtır ki, ona hiçbir günah kıyas edilemez' fehvasınca, ikilik iddiası şirkin en ince perdesidir. Bu perde ancak aşk ateşinde yanarak ortadan kalkar.

Fenâ mertebesinde âşık öyle bir istiğrak haline ulaşır ki, kendi adını, cismini ve mevcudiyetini unutur. Gözü sevgiliden gayrısını görmez, kulağı sevgiliden gayrısını işitmez. Ancak Irâkî, fenâda takılıp kalmayı nakıs bir hal sayar. Hakiki kemâl, 'Bekâ ba'de'l-Fenâ' makamıdır. Bu makamda âşık, ilahî zât ile bâkî olarak yeniden halkın arasına döner. Artık o, Hakk'ın gözüyle görür, Hakk'ın eliyle tutar, Hakk'ın lisânıyla konuşur. Kesret onu vahdetten, vahdet de kesretten perdelemez; her zerrede zât-ı ilahînin tecellîsini müşahede eder.

Leme'ât'ın derinliği ve remzî üslubu, asırlar boyunca İslâm dünyasının en büyük irfan ehli tarafından şerh edilmesine vesile olmuştur. Bu şerhlerin zirvesinde, Timurlular devrinin büyük allâmesi ve Nakşibendî pîri Molla Abdurrahman Câmî'nin (ö. 898/1492) kaleme aldığı 'Eşi'atü'l-Leme'ât' (Leme'ât'ın Işıkları) yer alır. Câmî, Irâkî'nin veciz ve kapalı ifadelerini Fusûs ve Fütûhât'ın temel ıstılahlarıyla açarak eseri tasavvuf mekteplerinin ders kitabı haline getirmiştir.

Câmî'nin yanı sıra Nimetullah-ı Velî şârihleri, Şeyh Sâinüddîn Ali Türke-i İsfahânî ve Osmanlı ulemasından pek çok zât Leme'ât üzerine ta'lîkāt ve şerhler yazmışlardır. Osmanlı tekkelerinde ve medreselerinde Leme'ât, İbnü'l-Arabî irfânının en lezzetli ve kalbî özeti olarak mütalaa edilmiştir. Eser, Doğu İslâm dünyasında olduğu kadar Osmanlı coğrafyasında da divan şiirinin mazmunlarını ve tasavvufî estetiği derinden şekillendirmiştir.

Yirmi birinci yüzyılın pozitivist, mekanik ve maddiyat batağında bunalan modern insanı için Fahreddîn-i Irâkî'nin Leme'ât'ı, paha biçilmez bir şifa menbaıdır. Modern dünyanın insanı 'sahip olduğu eşyalarla' tanımlayan sığ antropolojisine karşı Leme'ât, insanın özünün 'İlahî Aşk' olduğunu hatırlatır. İnsan, bu dünyaya tüketmek ve yok olmak için değil; ezeli sevgilinin aynası olmak ve melekût nurlarını yeryüzüne taşımak için gönderilmiştir.

Leme'ât, kâinata sevgi gözüyle bakmayı, her mahlûkta ilahî cemâlin bir parıltısını görmeyi ve benlik putunu kırarak evrensel bir şefkate ulaşmayı öğütler. Irâkî'nin sedası asırların ötesinden şöyle yankılanır: 'Gözünü aç ve bak! Aşk her zerrede parıldamaktadır; perde ancak senin kendi benliğindir. Benliğini aradan çıkar ki, geriye sadece Sevgili kalsın!' Bu hakikat, insanın varoluşsal yalnızlığını dindiren ve onu mutlak vuslata çağıran ebedî bir nidadır.