Fahreddîn et-Tuğrâî ve Kitâbü't-Terâkîb: Lâmiyyetü'l-Acem, Câbirî Simya ve İksir Metafiziği Külliyâtı

Müeyyidüddin Ebû İsmâil el-Hüseyn b. Alî et-Tuğrâî (453-515 / 1061-1121 civarı), İran'ın İsfahan şehrinde Hz. Ali ve Hz. Hüseyin soyundan gelen köklü bir seyyid ailesinin evladı olarak dünyaya gelmiştir. Genç yaşta Arap edebiyatı, belagat, hadis, fıkıh, felsefe, hendese ve kadim tabii ilimler tahsil etmiştir.

Yazı sanatındaki emsalsiz mahareti ve devlet fermanlarının üzerine hükümdarın tuğrasını çekmedeki eşsiz zarafeti sebebiyle kendisine «et-Tuğrâî» unvanı verilmiştir. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah'ın oğlu Berkyaruk döneminde tuğrakeşlik ve divan kâtipliği vazifesini yürütmüş; daha sonra Sultan Muhammed Tapar ve Musul Meliki Mes'ud b. Muhammed Tapar'ın vezirliğine tayin edilmiştir.

«Yükselmek istedim, lakin zamanın dar kafalıları önüme set çekti. Akıl ve hikmet ehlinin nasibi keder oldu da cehalet ehli mevki ve makamla donandı. Ruhum göklerin simyevi arılığına kanatlanmak isterken, nefislerin hırsları kılıçların gölgesini üzerimize düşürdü.» — Müeyyidüddin et-Tuğrâî

1121 yılında Selçuklu şehzadeleri arasındaki taht kavgalarında Sultan Sencer'in ordusu ile Musul Meliki Mes'ud'un ordusu karşı karşıya geldiğinde Tuğrâî esir düşmüş; vezir Semirekî'nin iftiraları ve haksız ithamları neticesinde haksız yere idam edilmiştir. Ardında hem Doğu edebiyatının en meşhur kasidesini hem de İslam simya tarihinin en yetkin külliyâtını bırakmıştır.

Tuğrâî, 1111 yılında Bağdat'ta görevden uzaklaştırıldığı bir gurbet ve hüzün demliğinde meşhur Lâmiyyetü'l-Acem (Acem Lâmiyesi) kasidesini kaleme almıştır. Bu eser, Cahiliye devri şairi Şenferâ'nın meşhur çöl kasidesi Lâmiyyetü'l-Arab'a nazire olarak yazılmış, kafiyeleri "lâm" (ل) harfiyle biten 59 beyitlik bir şaheserdir.

Kasidenin ana felsefi temaları şunlardır:

• Feleğin Nankörlüğü ve Akıl Ehlinin Gurbeti: Fazilet, ilim ve hikmet sahibi insanların değersizleştiği, buna mukabil dalkavuk ve ehliyetsiz kişilerin iktidara taşındığı bir dönemin sosyolojik ve ahlaki eleştirisi.
• Kanaat ve Ruhun İzzeti: Zelil bir zenginliktense şerefli bir yoksulluğun ve ilmi inzivanın üstünlüğü.
• Zaman ve Mekânın Geçiciliği: Dünya makamlarının faniliği karşısında ruhun ebedi hakikate yönelmesi çağrısı.

Lâmiyyetü'l-Acem, Doğu medreselerinde asırlar boyunca ezberletilmiş; Safedî, İbnü'l-Esîr, Kemâleddin ed-Demîrî gibi onlarca allâme tarafından şerh edilmiş ve 1661'de Edward Pococke tarafından İngiltere'de Latinceye tercüme edilerek Oxford'da basılan ilk klasik Arapça metinlerden biri olmuştur.

Tuğrâî, edebi şöhretinin çok ötesinde, İslam dünyasında Câbir b. Hayyân geleneğini en derinlemesine kavramış ve devam ettirmiş büyük bir simya (el-Kimyâ) üstadıdır. Simya sahasında yazdığı eserler, nazari felsefe ile laboratuvar tecrübesini benzersiz bir şekilde kaynaştırır:

1. Kitâbü't-Terâkîb (Bileşimler Kitabı): Madenlerin ve cevherlerin iç yapısını, elementlerin birbiriyle karışım kanunlarını ve laboratuvar aparatlarını tahlil eden ana şaheseri.
2. Mafâtîhu'r-Rahme ve Mesâbîhu'l-Hikme (Rahmetin Anahtarları ve Hikmetin Kandilleri): Kadim Hermes, Agathodaimon, Zosimos ve Câbir b. Hayyân metinlerinin tasavvufi ve kimyevi şerhi.
3. Hakkü'l-Yakîn fi's-San'a (Sanatta Kesin Hakikat): Simyanın bir hurafe veya sahtekarlık değil, tabiat kanunlarına dayalı meşru bir tabii ilim olduğunu ispatlayan felsefi savunma.
4. Cevâmiu'l-Kelime ve Sevâbiu'r-Rahme: İksir hazırlama süreçlerinin kimyasal safhalarını anlatan teknik risale.

Tuğrâî'nin simya eserleri, şifreli ve sembolik kadim metinleri açık laboratuvar terimlerine ve felsefi prensiplere dönüştürmesiyle diğer simyacılardan ayrılır.

Tuğrâî'nin kimya felsefesinin temelinde, Câbir b. Hayyân'ın kurduğu Cıva-Kükürt (Zeybak-Kibrît) Teorisi yer alır. Bu teoriye göre yeryüzündeki bütün madenler (kurşun, kalay, demir, bakır, gümüş ve altın) tek bir kökten neşet etmiştir:

• Cıva (ez-Zeybak): Madenin pasif, dişil, akışkan, soğuk ve nemli esasıdır. Metalik parlaklığı ve dövülebilirliği sağlar.
• Kükürt (el-Kibrît): Madenin aktif, eril, yanıcı, sıcak ve kuru esasıdır. Madenin rengini, sertliğini ve kimyasal tabiatını belirler.

Yer altında jeotermal ısı ve gezegensel tesirler altında cıva ve kükürt ideal bir oranda ve en saf halde birleşirse ortaya kusursuz metal olan Altın (Şems / ez-Zeheb) çıkar. Eğer karışımda kükürt kirli veya cıva orantısız ise kurşun (Zuhal), demir (Merih) veya bakır (Zühre) gibi nâkıs madenler meydana gelir.

«Tabiat, madenleri daima kemâle (altına) ulaştırmak ister; fakat yerin altındaki engeller, kirlilikler ve yetersiz zaman sebebiyle madenler noksan kalır. Simyacının görevi tabiata karşı gelmek değil; tabiatın binlerce yılda yaptığı arındırma ve olgunlaştırma ameliyesini laboratuvarda hızlandırmaktır.» — Fahreddîn et-Tuğrâî

Tuğrâî'ye göre maddenin temel yapıtaşları dört basit tabiat (sıcaklık, soğukluk, kuruluk, yaşlık) ve bunların taşıyıcısı olan dört unsurdur (ateş, hava, su, toprak). Bir cisim asla yok olmaz; sadece bu tabiatların birbiriyle yer değiştirmesiyle istihâle (başkalaşım) geçirir:

1. Su (Soğuk ve Nemli): Isı uygulandığında kuruluğu kabul ederek buharlaşır ve Havaya (Sıcak ve Nemli) dönüşür.
2. Hava (Sıcak ve Nemli): Aşırı hararetle kuruluk kazanarak Ateşe (Sıcak ve Kuru) inkılap eder.
3. Ateş (Sıcak ve Kuru): Soğuduğunda Toprağa (Soğuk ve Kuru) çöker.
4. Toprak (Soğuk ve Kuru): Nem kazandığında yeniden Suya döner.

Tuğrâî Kitâbü't-Terâkîb'de bu dönüşüm çemberini kimyasal tasfiye süreçleriyle modeller. Maddenin içindeki gizli (bâtın) nitelikler zahire çıkarıldığında, değersiz bir madenin en asil metale dönüşmesi fiziken mümkündür.

Tuğrâî, simyanın "Büyük Ameliyesi"ni (el-Amelü'l-A'zam / Opus Magnum) hem laboratuvar işlemleri hem de ruhani arınma merhaleleri olarak dört ana renkle tasnif etmiştir:

• 1. Kararma (es-Seved / Nigredo): Maddenin çürümesi, nefsin ölümü ve ilk maddenin (hayûlâ) çözünmesi (tahill). Cisim bütün harici vasıflarından soyunur ve kapkara bir balçık haline gelir.
• 2. Beyazlama el-Beyâz / Albedo): Yıkama, tasfiye ve damıtma (taktîr) safhası. Maddenin kükürt kirliliklerinden arınarak gümüşi safiyete ulaşması. Ruhun tezkiye edilmesi.
• 3. Sararma (es-Sufr / Citrinitas): Ateşin derecesinin yükseltilmesi ve güneş ışığının madene sirayet etmesi. Zihnin ilahi hikmetle aydınlanması.
• 4. Kızarma (el-Humre / Rubedo): Nihai iksirin (el-İksîrü'l-Ahmer / Felsefe Taşı) doğuşu. Yakut kırmızısı kristal toz. Bu toz, binlerce katı kurşunu anında altına çevirme kudretine sahip şifalı maddedir.

Tuğrâî bu safhaları anlatırken imbik (el-inbîk), körük, pota ve kapalı şişelerin (Hermes mührü) ısı derecelerini hassasiyetle tarif etmiştir.

Tuğrâî'nin eserleri teorik gevezelikten uzaktır; Kitâbü't-Terâkîb baştan sona somut kimyasal aletlerin ve ameliyelerin el kitabıdır. Tuğrâî'nin kullandığı ve mükemmelleştirdiği temel yöntemler şunlardır:

• Taktîr (Damıtma): Sıvıların kaynatılarak buharlaştırılması ve soğutucu borulardan geçirilerek saf özün elde edilmesi. Özellikle madeni asitlerin ve uçucu yağların ayrıştırılması.
• Tas'îd (Süblimleşme): Katı maddelerin (özellikle cıva, kükürt, arsenik ve nişadır / amonyum klorür) sıvılaşmadan doğrudan gaz haline getirilip üst kapakta saf kristaller halinde toplanması.
• Teklîs (Kalsinasyon): Madenlerin yüksek ısıda kavrularak oksitlerine (kül ve toz haline) dönüştürülmesi.
• Tahlîl ve Terkîb (Analiz ve Sentez): Bileşikleri unsurlarına ayırma ve unsurlardan yeni dengeli bileşikler meydana getirme sanatı.

Tuğrâî, kimyasal işlemlerde hassas terazilerin (el-mîzân) kullanılmasını şart koşmuş; maddelerin ağırlıklarının ameliyeden önce ve sonra tartılmasını emretmiştir.

Tuğrâî'nin nazarında simya, sırf maddi madenleri altına çevirip zengin olma hırsı değildir; bu anlayış simyayı tahrif eden cahillerin işidir. Hakiki simya, ruhun ve nefsin tasfiyesi metafiziğidir:

«Madenlerin en kaba ve paslısı olan kurşun, nefsin cehalet ve şehvet batağındaki halidir. İksir ise ilahi marifet ve hakikat bilgisidir. Nasıl ki bir dirhem kırmızı iksir koca bir pota dolusu kurşunu anında saf ve paslanmaz altına çevirirse; kalbe değen tek bir marifetullah kıvılcımı da insanı nefs-i emmâreden İnsân-ı Kâmil mertebesine yükseltir.» — Müeyyidüddin et-Tuğrâî

Bu tasavvufi simya doktrini, daha sonra Şeyh-i Ekber İbnü'l-Arabî, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Şems-i Tebrîzî gibi ariflerin dilinde "Kimyâ-yı Saâdet" ve "Aşk Kimyası" olarak en yüksek manevi terennümüne ulaşmıştır.

İslam felsefesinde İbn Sînâ, Kitâbü'ş-Şifâ'nın madenler bölümünde simyayı sert bir dille tenkit etmiş; «Madenlerin nev'i (türü) değişmez; simyacıların yaptığı şey ancak bakırı sarartıp altına, kurşunu beyazlatıp gümüşe benzetmekten ibaret bir boyamadır» demiştir.

Tuğrâî, Hakkü'l-Yakîn fi's-San'a risalesinde İbn Sînâ'ya doğrudan reddiye yazmış ve simyanın felsefi imkânını şu delillerle savunmuştur:

1. Cevherde Ortaklık: Bütün metallerin cinsî birdir (madendir); aralarındaki farklar zatî değil arazîdir (mizaç ve saflık derecesidir). Arazlar değişebilir olduğuna göre türler arasındaki dönüşüm aklen caizdir.
2. Tecrübî İspat: İbn Sînâ tıp ve mantıkta üstat olmakla birlikte hayatında hiçbir zaman kimyasal fırın başında bizzat deney yapmamış, meseleyi sırf spekülatif akılla tartışmıştır. Oysa tabii ilimlerde son sözü deney (el-i'tibâr) söyler.
3. Tabiatın Örnekliği: Sirkenin şaraba, şarabın sirkeye dönüştüğü; ipek böceğinin yapraktan ipek ürettiği tabiatta, madenlerin de birbirine dönüşmesi ilahi kanunun tabii bir tecellisidir.

Tuğrâî'nin bu cesur tenkidi, İslam düşüncesinde felsefi rasyonalizm ile deneysel tabii ilimler arasındaki en derin metodoloji münazaralarından biri olarak tarihe geçmiştir.

Fahreddîn et-Tuğrâî'nin 1121'deki şehadetinin ardından eserleri Doğu'da ve Batı'da derin izler bırakmıştır. Eserleri 13. ve 14. yüzyıllarda Latinceye tercüme edilmiş, Avrupa simyacıları onu «Artephius» veya «Tugrai» adıyla büyük bir hürmetle anmışlardır.

Tuğrâî'nin bilim ve kültür tarihindeki kalıcı mevkii şu üç esasta tecessüm eder:

• Edebiyat ve Hikmet: Lâmiyyetü'l-Acem, Arap edebiyatının zirve felsefi kasidesi olarak şarkiyatçıların ve Doğulu mütefekkirlerin daimi başvuru kaynağı olmuştur.
• Kimya ve Metodoloji: Câbirî simyayı laboratuvar araçları, tartı intizamı ve madde tasfiyesiyle birleştirerek modern kimyanın deneysel zeminine mühim katkılar sağlamıştır.
• Devlet ve Ahlak: Selçuklu divanında hak ve adaleti, ilim ve liyakati savunan; haksızlığa boyun eğmeyerek canı pahasına ahlaki duruşunu koruyan abidevi bir şahsiyet timsalidir.

Tuğrâî, bir elinde Selçuklu devletinin hükümranlık tuğrasını, diğer elinde hakikat kimyasının imbiklerini tutan; şiirinde insan ruhunun kederini, laboratuvarında ise maddenin ebedi tekâmülünü terennüm eden unutulmaz bir İslam bilgesidir.