Fahreddîn er-Râzî ve Mefâtîhu'l-Gayb: Kozmoloji, Akıl ve Gayb Âlemi Tefsîr-i Kebîr Külliyatı

İslam düşünce tarihinin en kudretli zihinlerinden biri olan Fahruddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer er-Râzî (v. 606/1210), Horasan'ın Rey şehrinde doğmuş; Herat'ta vefat etmiştir. Kelâm, mantık, tabiat felsefesi, tıp, astronomi, geometri ve usûl-i fıkıh sahalarındaki emsalsiz vukûfiyeti sebebiyle İmâmü'l-Müşekkikîn (Hakikate Ulaşmak İçin En Derin Şüphe ve Sualleri Soran Allâme) ve İbn Hatîbi'r-Rey unvanlarıyla anılmıştır.

Otuz iki ciltlik Mefâtîhu'l-Gayb (et-Tefsîrü'l-Kebîr), İslam medeniyetinin ürettiği en hacimli, en derin aklî ve kelâmî Kur'an şerhidir. Râzî, âyetleri yalnızca lafızlarıyla değil; mantık kaideleri, kelâmî ihtilaflar, kozmolojik kanunlar ve insan nefsinin melekeleri zaviyesinden yüzlerce mesele (mesâil) halinde tahlil etmiştir.

Râzî, Kur'ân-ı Kerîm'deki afâkî âyetleri (semâ, arz, şems, kamer, burçlar, bulutlar ve yağmur) tefsir ederken İslam astronomi ve fiziğinin ulaştığı son hudutları devreye sokar. Burûc sûresinin tefsirinde burçların kozmik tesirlerini, güneşin ekliptik üzerindeki hareketini ve mevsimlerin hikmetini açıklarken astrolojik kehanetleri reddeder; fakat gök cisimlerinin yeryüzündeki tabiat olaylarına ilâhî bir sünnetullah çerçevesinde sebep kılındığını ispatlar.

Semânın genişliği ve çokluğu meselesini tahlil ederken, kâinatta bizim bildiğimiz âlemden başka sayısız âlemlerin (evrenlerin) bulunmasının aklî ve dinî olarak caiz olduğunu ifade ederek modern çoklu evren nazariyesine asırlar öncesinden felsefî bir kapı aralar.

Râzî, Fâtır sûresinin ilk âyetindeki "İkişer, üçer, dörder kanatlı melekler kılan..." beyanını şerh ederken kanat mefhumunun maddî kuş kanadı değil; meleklerin melekût âlemindeki sürat, tesir, kurbiyyet ve kudret derecelerini remzettiğini açıklar. Cibrîl, Mîkâîl, İsrâfîl ve Azrâîl'in (a.s) kâinatın idaresindeki vazifelerini nizam-ı âlem açısından tahlil eder.

Cinler ve ifritler konusunda ise felsefecilerin 'cinleri nefsanî vehimler sayan' inkârcı yaklaşımlarını çürütür; onların hava ve ateş gibi latif cisimlerden yaratılmış, akıl ve irade sahibi, farklı suretlere girebilen gerçek varlıklar olduğunu kelâmî ve naklî delillerle ispat eder.

Mefâtîhu'l-Gayb'ın en parlak bahislerinden biri, insanın idrak melekeleri ve rüyaların ontolojisidir. Râzî, En'âm sûresi 60. ve Zümer sûresi 42. âyetleri tefsir ederken uykunun 'küçük ölüm' olduğunu; uyku esnasında nefsin bedenî aletleri (beş duyuyu) kullanmayı bırakarak kendi ruhanî âlemine döndüğünü ve Levh-i Mahfuz'daki nakışları müşâhede edebildiğini belirtir.

Sadık rüyaların birer ilâhî vahiy ve keşf kırıntısı olduğunu; buna karşılık bedensel mizaç bozukluklarından veya şeytanî vesveselerden doğan rüyaların (adğâsü ahlâm) ayırt edilme kriterlerini serdeder.

Ömrü boyunca mantık ve kelâmın en girift meseleleriyle boğuşan Fahr-i Râzî, vefatına yakın kaleme aldığı meşhur vasiyetnamesinde ilmin zirvesinde ulaştığı teslimiyeti şu abidevî cümlelerle kayda geçirmiştir:

"Kelâmî metodları denedim, felsefî yolları araştırdım; ancak ruhun derdine Kur'an'ın beyanından daha şifalı bir çare bulamadım. Tenzihte 'Leyse ke-mislihî şey'' (O'nun benzeri hiçbir şey yoktur) âyetine sarıldım; sübûtta ise 'Er-Rahmânu ale'l-Arşistevâ' dedim. Akılların nihai durağı acziyet, gayretlerin sonu ise hayrettir! Ya Rabbi, beni Kur'an'ın imanı ve teslimiyeti üzere vefat ettir!"

İslam kelam ve düşünce geleneğinde Fahreddîn er-Râzî ve Mefâtîhu'l-Gayb: Kozmoloji, Akıl ve Gayb Âlemi Tefsîr-i Kebîr Külliyatı metni, varlığın kökeni, ilahi sıfatlar ve nedensellik (illiyet) meselesinde çığır açıcı tahliller sunar. Varlık (vücûd), ya bizâtihi zorunludur (Vâcibü'l-Vücûd olan Allah) ya da var olmak için bir başkasına muhtaçtır (Mümkinü'l-Vücûd olan kâinat). Mümkin olan hiçbir şey kendi kendine var olamayacağı için, sebep-sonuç zinciri ezelde mutlak bir İlk İllet'e dayanmak mecburiyetindedir.

Gazzâlî'nin illiyet eleştirisinden İbn Rüşd'ün nizam deliline kadar İslam mütefekkirleri, tabiat kanunlarının bağımsız birer tanrı olmadığını; Cenâb-ı Hakk'ın 'Âdetullâh' üzere icra ettiği kesintisiz yaratılış fiilleri olduğunu ispat etmişlerdir.

Aşağıdaki tablo, eserde ele alınan temel felsefi/itikadî tezler ile İslam düşünce tarihindeki ana ekollerin yaklaşımlarını karşılaştırmalı olarak sunmaktadır:

Modern çağın pozitivist, materyalist ve şüpheci taarruzlarına karşı Fahreddîn er-Râzî ve Mefâtîhu'l-Gayb: Kozmoloji, Akıl ve Gayb Âlemi Tefsîr-i Kebîr Külliyatı'nin sunduğu akılcı ve irfanî zırh bugün her zamankinden daha hayatidir:

• Hakikatin Bütünlüğü: Bilimi dinden, aklı kalpten ayırmayan tevhidî bir epistemoloji inşa etmek.
• Kozmik Anlam Arayışı: İnsanın tesadüf eseri savrulan bir toz zerresi değil; kâinatın gözbebeği (Zübde-i Âlem) olduğunu idrak etmek.
• İstikamet ve Basiret: Kuru cedel ve lafazanlıktan kaçınıp ahlakla yoğrulmuş bir ilim yolculuğunu sürdürmek.

Bu muhkem esaslar, dünü bugüne, aklı ebediyete bağlayan sağlam bir tefekkür köprüsüdür.