Fahreddîn er-Râzî: Esâsü't-Takdîs ve Te'vîlü's-Sıfât, Tenzih Akidesi, Teşbih ve Tecsimin Reddi Külliyâtı

İslâm düşünce tarihinin en kudretli zihinlerinden biri olan Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. el-Huseyn er-Râzî (Fahreddîn er-Râzî, 544-606/1149-1210), kelâm ile felsefeyi meczederek 'müteahhirîn kelâm dönemi'nin mimarı olmuştur. Rey, Hârizm, Buhara, Semerkant ve Herat gibi İslâm dünyasının ilim merkezlerinde Meşşâî filozoflar, Mu'tezilîler ve bilhassa Müşebbihe ve Mücessime mensuplarıyla giriştiği tarihî münazaralar, onun kelâmî tavrını kristalleştirmiştir. Râzî'nin 'Esâsü't-Takdîs' (diğer adıyla Te'vîlü's-Sıfât veya Te'sîsü't-Takdîs) adlı şaheseri, Eyyûbî hükümdarı ve Selâhaddîn-i Eyyûbî'nin kardeşi el-Melikü'l-Âdil Seyfeddîn Ahmed'e ithaf edilmiştir. Eserin telif gayesi; Kur'ân-ı Kerîm ve Sahih Sünnet'te yer alan zâhiren cisim ve mekân çağrıştıran nasları ('haberî sıfatlar') Ehl-i Sünnet akidesinin katıksız tenzih ilkesi doğrultusunda, rasyonel burhanlarla temellendirmek ve İslâm coğrafyasında türeyen Haşeviyye ve Karramiyye gibi antromorfist fırkaların itikadî tahrifatlarını çürütmektir.

Esâsü't-Takdîs'in birinci ve en temel hareket noktası, Şûrâ Sûresi'nin 11. âyetinde yer alan 'Leyse ke-mislihî şey'ün ve hüve's-Semîu'l-Basîr' (O'nun benzeri hiçbir şey yoktur; O, hakkıyla işiten ve hakkıyla görendir) fermanıdır. Râzî, bu âyetin muhkem bir asıl olduğunu, Cenâb-ı Hakk'ın zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde hiçbir mahlûka, hiçbir cisme, cevhere veya araz'a benzemediğini mutlak bir kesinlikle beyan ettiğini ortaya koyar. 'Kâf' harfinin zâid oluşu veya tekid ifade edişi üzerinden filolojik tahliller yapan Râzî, Allah Teâlâ'nın cismanî sıfatlardan, bileşimden (terkib), sonradan olma özelliklerden (arazlar), mekân tutmaktan (tahayyüz) ve yönden (cihet) mutlak manada münezzeh olduğunu ontolojik bir zorunluluk olarak ispat eder.

Râzî, eserin birinci kısmında aklî ve kelâmî burhanlarla Allah'ın bir cisim veya cismanî bir varlık olamayacağını riyâzî bir kesinlikle ispatlar. Eğer Allah Teâlâ bir cisim olsaydı, ya ezelî ya da hâdis (sonradan olma) olmak zorundaydı. Bütün cisimler parçalardan mürekkep olduğu, boşlukta yer kapladığı (tahayyüz), sonlu sınırlara sahip olduğu ve bir yöne muhtaç bulunduğu için hâdistirler. Hâdis olan bir varlık ise Yaratıcı (Vâcibü'l-Vücûd) olamaz. Râzî, 'cihet' (yukarıda veya aşağıda olma) mefhumunun mekân ve cisimler arasındaki nisbî bir münasebet olduğunu; mekânı ve yönleri yaratan Zât-ı Zülcelâl'in, bizzat Kendi yarattığı mekân ve yönlerin içine hapsedilmesinin aklen imkânsız bir tenakuz olduğunu muazzam bir mantık örgüsüyle ortaya koyar.

Fahreddîn er-Râzî'nin İslâm epistemolojisine kazandırdığı en mühim kaide, Esâsü't-Takdîs'te formüle ettiği 'Kānûn-ı Küllî'dir (Evrensel Kural). Râzî şöyle der: 'Eğer kat'î aklî bir delil ile zâhirî bir naklî delil arasında zâhirî bir çatışma meydana gelirse, dört ihtimal vardır: Ya her ikisi tasdik edilir (bu tenakuzdur, muhaldir); ya her ikisi iptal edilir (bu ta'tîldir, muhaldir); ya akıl reddedilip nakil alınır (bu da muhaldir, zira naklin doğruluğu ve sıhhati ancak aklın delâletiyle sabit olmuştur; aklı cerhedersen naklin temeli çöker); geriye tek sahih yol kalır: Aklî delilin kat'iyyeti kabul edilir, naklî delil ise ya te'vil edilir ya da murad-ı ilâhî Allah'a havale edilerek tenzihle tefvîz edilir.' Bu kural, Ehl-i Sünnet kelâmının akıl-nakil ahengindeki en yüksek zirvesini temsil eder.

Haberî sıfatlar tartışmasının odak noktalarından biri olan Tâhâ Sûresi 5. âyetindeki 'er-Rahmânu 'ale'l-Arşi'stevâ' (Rahmân Arş'a istivâ etti) ifadesi, Esâsü't-Takdîs'te en geniş tahlile tâbi tutulan konulardandır. Râzî, mücessime fırkalarının iddia ettiği gibi 'istivâ'nın bir tahta oturmak, yerleşmek (istikrâr) veya temas etmek anlamına gelemeyeceğini; zira Arş'ın da yaratılmış bir mahlûk olduğunu ve yaratıcısının mahlûkuna muhtaç olamayacağını ispat eder. Arap lisanındaki istimali, şair Ahtal'ın meşhur beytini ve Kur'an üslûbunu delil getirerek 'istivâ'nın 'istîlâ' (hükümranlık, tasarruf, kozmik nizamı kudreti altında tutma ve Arş'ın azameti üzerinden bütün kâinatı sevk ve idare etme) manasına geldiğini ortaya koyar.

Esâsü't-Takdîs'in ikinci bölümü, Kur'an ve hadislerde geçen 'yed' (el), 'vech' (yüz), 'ayn' (göz), 'kadem' (ayak), 'sâk' (bacak) gibi antropomorfik çağrışımlı lafızların titiz bir anlamsal tahliline ayrılmıştır. Râzî, Arap dilinin mecaz, istiâre ve kinaye sanatlarına vukufiyetiyle bu lafızların maddî organlar olmadığını; 'yed' kelimesinin ilâhî kudret, in'âm ve tasarruf; 'vech' kelimesinin Zât-ı İlâhî, rızâ ve bekā; 'ayn' kelimesinin ilâhî hıfz, inayet ve murakabe; 'sâk'ın açılmasının ise şiddet ve dehşet anındaki çetin imtihan manasına geldiğini Kur'an âyetleri ve Câhiliye şiirinden şahitlerle delillendirir.

Hadis mecmualarında yer alan 'Rabbimiz her gece dünya semasına nüzûl eder (iner)' meâlindeki haberlerin tevilini ele alan Râzî, mekânsal bir inişin Cenâb-ı Hak hakkında muhal olduğunu, zira dünyanın kürevîliği sebebiyle her an bir yerlerde gecenin yaşandığını ve mekânsal iniş kabul edildiğinde Allah'ın sürekli dünya semasında bulunması gibi batıl bir sonucun doğacağını hatırlatır. Dolayısıyla 'nüzûl', Cenâb-ı Hakk'ın rahmetinin, icabetinin, meleklerinin ve mağfiret kapılarının kullara yakınlaşması demektir. Bakara Sûresi 115. âyetindeki 'Nereye dönerseniz dönün, Allah'ın vechi (zâtı, rızası, kıblesi) oradadır' beyanı, mekânın her noktasının Allah'ın mutlak ilim ve kudretine açık olduğunu, O'nun hiçbir mekânla kayıtlanamayacağını gösterir.

Râzî, Esâsü't-Takdîs'te Selef-i Sâlihîn'in tavrı ile Halef âlimlerinin tavrı arasındaki ilişkiyi mükemmel bir metodolojik çerçeveye oturtur. Selef âlimleri (İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe, İmam Mâlik, Ahmed b. Hanbel), teşbihe düşmemek ve avamın zihnini bulandırmamak için 'Bila keyf ve lâ teşbih' diyerek lafzı okumuş, mânâyı Allah'a havale etmişlerdir (tefvîz). Ancak Râzî'ye göre, bid'at fırkalarının (Mücessime, Karramiyye, Müşebbihe) türediği ve avamın zihnine Allah'ın gökte oturan bir cisim olduğu vehmini soktuğu dönemlerde, te'vil yapmak farz-ı kifâye haline gelmiştir. Te'vil, keyfî bir yorum değil; dilin imkânları ve muhkem âyetlerin ışığında tenzihi koruma ameliyesidir.

Esâsü't-Takdîs, telifinden bir asır sonra Selefî-Eserî düşüncenin en keskin kalemi İbn Teymiyye'nin en kapsamlı reddiyesine hedef olmuştur. İbn Teymiyye, Râzî'nin bu eserini çürütmek amacıyla 'Beyânü Telbîsi'l-Cehmiyye fî Te'sîsi Bida'ihimi'l-Kelâmiyye' (diğer adıyla Nakzu Te'sîsi't-Takdîs) adıyla devasa çok ciltlik bir eser kaleme almıştır. İbn Teymiyye, Râzî'nin 'Kānûn-ı Küllî'sini, aklı naklin önüne geçirmekle suçlamış; Allah'a el, yüz, inme, istivâ gibi sıfatların 'hakiki' manalarıyla nisbet edilmesi gerektiğini, fakat keyfiyetinin bilinmediğini savunmuştur. Bu iki dev eser arasındaki çatışma, İslâm kelâm tarihinin 'akılcı tenzih' ile 'lafızcı ispat' arasındaki en derin fikrî düellosunu temsil eder.

Fahreddîn er-Râzî'nin Esâsü't-Takdîs'i, Ehl-i Sünnet (Eş'arî ve Mâtürîdî) kelâmının tenzih doktrinindeki en muhkem kalesi olarak asırlar boyu İslâm dünyasının merkezî metinlerinden biri olmuştur. Osmanlı medreselerinde, Ezher'de ve Mağrip havzasında akide tedrisatının omurgasını oluşturan eser; Teftâzânî, Seyyid Şerîf el-Cürcânî ve İbn Hacer el-Askalânî gibi dev âlimler tarafından hürmetle iktibas edilmiştir. Râzî'nin Esâsü't-Takdîs'te kurduğu tenzih mantığı, İslâm tevhîd inancını her türlü putperestlik, antropomorfizm ve mitolojik tortudan arındırarak Allah Teâlâ'nın zâtının mutlak aşkınlığını (müteâl oluşunu) akıl ve naklin sarsılmaz ittifakıyla ebedîleştirmiştir.