Fahreddin er-Râzî ve el-Metâlibü'l-Âliye: Zaman, Mekân, Sonsuzluk ve Kozmoloji Metafiziği Külliyatı

Rey şehrinde doğan, Herat, Semerkant, Buhara ve Harezm'de yüzlerce talebe yetiştiren ve Selahaddin Eyyûbî ile Gurlu hükümdarlarının derin hürmetine mazhar olan İmam Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb (et-Tefsîrü'l-Kebîr), el-Mahsûl ve el-Mebâhisü'l-Meşrikıyye gibi anıtsal eserlerin sahibidir.

Hayatının ilk dönemlerinde Aristo ve İbn Sînâ felsefesini çürüten katı bir kelâmcı iken; orta döneminde felsefeyi kelâmın içine entegre eden müceddid olmuş; ömrünün son eseri olan el-Metâlibü'l-Âliye'de ise aklın nihai hudutlarını çizerek saf tevhîde ve irfânî teslime yönelmiştir. Râzî, bu eseri yazarken 'bütün ömrümün ilmi tecrübesini bu sayfalara döktüm' demiştir.

Râzî, el-Metâlibü'l-Âliye'nin zaman bahsinde Aristo'nun 'zaman hareketin sayısıdır' tarifini şiddetle eleştirir. Ona göre zaman, sadece maddi gök cisimlerinin dönmesiyle ortaya çıkan bir ölçü olamaz; zira kâinat yaratılmadan önce de bir 'öncelik ve sonralık' takdiri vardır.

Râzî iki türlü zaman tasavvuru ortaya koyar:

• 1. Zaman-ı Mevhûm (İtibârî Zaman): Güneşin ve gezegenlerin dönüşüyle sayılan, insanların gün, ay, yıl diye isimlendirdiği nisbî ve fiziksel zaman.
• 2. Zaman-ı Hakîkî / Dehr (Mutlak Süre): Cenâb-ı Hakk'ın ezelî bekâsının bir tecellîsi olan, maddeden bağımsız, bölünmez ve kesintisiz akış. Bu süre, felekler yok olsa dahi Cenâb-ı Hakk'ın kudret dairesinde caridir.

Râzî'nin bu analizi, asırlar sonra Isaac Newton'un 'Mutlak Zaman' kavramına ve Henri Bergson'un 'Süre' (Durée) felsefesine öncülük eden muazzam bir zihnî sıçramadır.

Aristo ve İbn Sînâ, kâinatın dışında hiçbir şeyin bulunmadığını, 'boşluğun' (halâ / vakum) imkânsız olduğunu ve tek bir evrenden başka evren olamayacağını savunuyorlardı. İmam Râzî, el-Metâlibü'l-Âliye'de bu Meşşâî dogmayı yerle bir etmiştir:

Râzî'nin 12. yüzyılda ileri sürdüğü bu 'Çoklu Evrenler' (Multiverse) ve 'Sonsuz Boşluk' tezi, İslam bilim ve düşünce tarihinin en cesur ve en ileri kozmolojik hamlelerinden biridir.

Râzî, maddenin sonsuza kadar bölünüp bölünemeyeceği tartışmasında Eş'arî kelâmının 'Cevher-i Ferd' (bölünemez en küçük töz / atom) nazariyesini savunur. Maddenin sonsuza kadar bölünmesi durumunda bir hardal tanesi ile koca bir dağın eşit parçalardan oluşması gibi bir saçmalık çıkacağını matematiksel olarak ispatlar.

Râzî'ye göre cevherler kendi başlarına kâim olamazlar; her an 'Araz'lara (renk, hareket, hayat, sıcaklık) muhtaçtırlar. Cenâb-ı Hak her an bu arazları yeniden yaratır (Teceddüd-i Emsâl). Kâinat statik bir makine değil, her salise Cenâb-ı Hakk'ın 'Kün' (Ol) emriyle sıfırdan var edilen dinamik bir tecellîler nehridir.

Hayatı boyunca Aristo, İbn Sînâ, Ebü'l-Berekât el-Bağdâdî ve Mutezile ile aklî münazaralar yapan İmam Râzî, vefat etmeden hemen önce talebesi İbrahim b. Ebû Bekir el-İsfahânî'ye yazdırdığı tarihi vasiyetnâmesinde şu itirafı yapar:

İmam Fahreddîn er-Râzî'nin el-Metâlibü'l-Âliye'si, İslam düşüncesinde aklın ulaşabileceği en yüksek zirveyi temsil eden ve aklı inkâr etmeden onu aşkın hakikate teslim eden şaheser bir abidedir.