Fahreddîn er-Râzî: el-Mebâhisü'l-Meşrikıyye, Doğu Hikmeti ve Tabiat Felsefesi Külliyâtı

İmâm-ı Müşekkıkîn unvanıyla maruf Fahreddîn er-Râzî (ö. 606/1210), İslâm düşünce tarihinin en kudretli zihinlerinden biridir. Kelâm, tefsir, felsefe, mantık, tıp ve tabiat ilimlerinde otorite olan Râzî, Meşşâî felsefeyi İbn Sînâ mektebinin ötesine taşıyarak tenkitçi ve kurucu bir süzgeçten geçirmiştir. Henüz gençlik yıllarında kaleme aldığı iki ciltlik âbidevî eseri 'el-Mebâhisü'l-Meşrikıyye fî İlmi'l-İlâhiyyât ve't-Tabî'iyyât', onun felsefî tefekkürünün doruk noktasını temsil eder. Eserin gayesi, Yunan Meşşâîliğinin dogmatik kabullerini tartışmaya açmak, Aristoteles ve Fârâbî-İbn Sînâ çizgisini 'Meşrikî' (Doğu/İslâmî) akılcılık zemininde tahkik etmek ve kelâmî tevhid akidesiyle uzlaşabilen yeni bir metafizik-ontoloji sistemi inşa etmektir.

Râzî, el-Mebâhis'in varlık (vücûd) bahsinde İslâm ontolojisinin en can alıcı meselesi olan 'varlık-mahiyet' ayrımını derinlemesine inceler. Ona göre varlık, mahiyet üzerine zâid (eklenmiş) bir vasıftır. Bir nesnenin 'ne olduğu' (mahiyeti) ile 'var olup olmadığı' (vücûdu) zihinde birbirinden tamamen bağımsız iki kavramdır. Râzî, varlığın apaçık (bedîhî) olduğunu, tarif edilemeyeceğini, ancak zihnî ve hâricî varlık olarak iki dairede tecelli ettiğini vazeder. Zihnî varlığın mevcudiyetini inkâr eden sofistlere karşı, zihnin kavramlar üretme ve küllîleri algılama kudretini delillendirir; hâricî varlığı ise ilâhî kudretin mümkine vücûd bahşetmesi olarak temellendirir.

Tabiat felsefesi bölümünde Râzî, Meşşâîlerin madde-suret (heyûlâ-sûret) teorisini kıyasıya tenkit eder. Filozofların kabul ettiği şekliyle 'bilfiil varlığı olmayan, sırf kuvve halindeki heyûlâ' kavramının zihinsel bir kurgudan ibaret olduğunu tartışır. Cisimlerin üç boyutlu uzam sahibi (mümted fî'l-eb'âdi's-selâse) cevherler olduğunu, heyûlâ olmaksızın da suretlerin cisimleşebileceğini savunur. Bu tahlilleriyle Râzî, Aristotelesçi zorunlu nedensellik ve ezelî madde telakkisini sarsarak, maddî âlemin her an Yaratıcı'nın hür iradesine muhtaç olduğunu kanıtlamayı amaçlar.

Râzî, el-Mebâhisü'l-Meşrikıyye'de arazlar (arazlar nazariyesi) bahsini eşsiz bir tasnifle sunar. Kemmiyet (nicelik: muttasıl ve munfasıl), keyfiyet (nitelik: nefsânî, hissî, istîdâdî), izafet (ilişkisellik), mekân ve zamana dair arazları tahlil eder. Mekânın tanımında filozofların 'kapsayan cismin iç yüzeyi' tarifini eleştirerek, mekânın 'mevhum bir boşluk veya uzam' (bu'd-ı mücerred) olabileceği ihtimalini felsefî olarak müdafaa eder. Boşluğun (halâ) imkânsızlığı dogmasını sarsan bu devrimci adımları, sonraki yüzyıllarda İslâm dünyasında ve Rönesans fiziğinde yeni uzay telakkilerinin doğmasına zemin hazırlamıştır.

Hareket ve zaman bahsinde Râzî, zamanın mahiyetini varoluşsal bir problem olarak masaya yatırır. Zamanın 'feleğin dönüşünün sayısı' olduğu yönündeki klasik Meşşâî tanımı aşarak, zamanın zihinde üretilen bir mikyas mı yoksa hâriçte müstakil bir mevcudiyet mi olduğunu sorgular. Râzî'ye göre zaman, hâdiselerin birbiri ardınca gelişinin zihnî idrakidir. 'Ân' ise bölünemez bir sınır noktasıdır. Hareketi kuvveden fiile çıkış olarak tanımlarken, kâinattaki her değişimin ardındaki ezelî ve ebedî ilâhî iradenin tecellisini felsefî mantıkla temellendirir.

İslâm düşüncesinde felsefe ile kelâmın en büyük çatışma alanı olan nedensellik (illiyyet) meselesinde Râzî, sentezci bir tavır sergiler. Filozofların 'illet ile ma'lûl arasındaki zorunlu irtibat' iddiasını tenkit eder. Eğer illet ma'lûlü zorunlu olarak doğuruyorsa, kâinatın ezelî olması ve Allah'ın iradesiz bir 'mûcebün bi'z-zât' (mecbur kaynak) haline gelmesi gerekir. Râzî, imkân kavramını merkeze alarak kâinattaki bütün illetlerin hakikatte 'şart ve vesile' olduğunu, mutlak hakiki fâilin ancak 'Fâil-i Muhtâr' olan Zât-ı Zülcelâl olduğunu mantıkî bürhanlarla ortaya koyar.

el-Mebâhis'in psikoloji (ilmü'n-nefs) kısmı, Râzî'nin insânî ruhu ve bilinci tahlil ettiği en parlak bölümlerindendir. Râzî, nefsin bedenden ve maddeden tamamen mücerred (gayr-i cismanî) ruhanî bir cevher olduğunu ispat eder. Dış duyular (havâss-ı zâhire) ile iç duyuların (hiss-i müşterek, hayal, vehim, hafıza) hiyerarşisini çizer. İnsanın kendi 'ben'liğini doğrudan idrak etmesi (huzûrî bilgi) delilini kullanarak ruhun ölümsüzlüğünü, bedenin ölümünden sonra da idrak ve tefekkürün bekasını rasyonel delillerle kanıtlar.

Eserin adında yer alan 'Meşrikıyye' (Doğulu) nitelemesi, Râzî'nin metodolojisindeki özgünlüğü simgeler. İbn Sînâ'nın son döneminde telif ettiği kayıp 'el-Hikmetü'l-Meşrikıyye' risalesine telmihte bulunan Râzî; Aristo ve İskenderiyeli şârihlerin temsil ettiği 'Batı Meşşâîliği'nin katı kurguculuğuna karşı, Horasan ve Mâverâünnehir ilim havzasının tahkik, şüphe ve burhan geleneğini koyar. Doğu hikmeti; zâhirî nakli inkâr etmeyen, tecrübî ve aklî tahlilleri birleştiren ve aklı gayb âlemine rapteden kâmil bir tefekkür mektebidir.

el-Mebâhis'in ilâhiyyât (metafizik) cildinde Râzî, Vâcibü'l-Vücûd'un isbâtı için 'imkân delili'ni muazzam bir mantıkî mimariyle inşa eder. Kâinattaki her şeyin varlığı ile yokluğu müsavidir (mümkindir); bir şeyin varlığa gelmesi için onu yokluğa tercih eden bir 'müreccih' (Vâcib) zorunludur. Bu Vâcib birdir, cisim değildir, mekândan ve zamandan münezzehtir. Râzî, filozofların ilâhî sıfatları zâta ircâ eden tutumunu eleştirerek, ilim, kudret ve irade gibi sübûtî sıfatların Zât ile kaim ezeli hakikatler olduğunu felsefî kavramlarla ispat eder.

el-Mebâhisü'l-Meşrikıyye, yazıldığı andan itibaren İslâm felsefesi ve kelâmında yeni bir çağ açmıştır. Seyyid Şerîf el-Cürcânî, Sa'deddîn et-Teftâzânî, Kâtibî, Nasîrüddîn et-Tûsî ve Osmanlı ulemasından Molla Fenârî ile Ali Kuşçu gibi yüzlerce âlim bu eseri temel referans kabul etmiştir. Eser, kelâm ile felsefenin mezcedildiği 'müteahhirîn dönemi' felsefî kelâmının ana rahmidir. Râzî'nin bu eserde sergilediği cüretkâr sorgulama, derin analitik vukuf ve tavizsiz burhan aşkı, İslâm düşüncesinin en görkemli anıtlarından biri olarak parlamaktadır.