Fahreddîn Ali Sâfî: Reşehâtü Aynü'l-Hayât ve Hâcegân İrfânı Külliyâtı

Horasan ve Mâverâünnehir irfanının en berrak pınarlarını kayda geçiren, Tîmûrlular devrinin büyük edip, âlim ve mutasavvıfı Mevlânâ Fahreddîn Ali b. Hüseyin el-Kâşifî es-Sâfî'dir (ö. 939/1532). Meşhur müfessir ve vâiz Kemâleddîn Hüseyin Vâiz-i Kâşifî'nin oğlu, Molla Câmî'nin ise kayınbiraderidir. Herat'ın kültür, sanat ve irfanla yoğrulduğu Tîmûrî rönesansı döneminde Sultan Hüseyin Baykara ve Ali Şîr Nevâî'nin meclislerinde bulundu; edebiyat, tefsir, inşâ ve tasavvuf ilimlerinde zirveye ulaştı.

Genç yaşta Semerkant'a giderek Nakşibendî-Hâcegân yolunun kutbu Hâce Ubeydullah Ahrâr'ın dergâhına intisap etti. Mürşidinin vefatından sonra onun sohbetlerini, menâkıbını, kerametlerini ve silsile büyüklerinin mânevî hallerini ölümsüzleştirmek gayesiyle Farsça kaleme aldığı 'Reşehâtü Aynü'l-Hayât' (Hayat Pınarının Damlaları) adlı şaheserini telif etti (hicri 909/1503). Eserin ismi olan 'Reşehât', ebced hesabıyla kitabın tamamlandığı 909 tarihini vermektedir.

'Reşehâtü Aynü'l-Hayât', tasavvuf edebiyatında biyografi ve menâkıbnâme türünün şaheseri kabul edilir. Eser bir mukaddime, üç ana makale (bölüm) ve bir hâtimeden müteşekkildir. Mukaddimede Hâcegân silsilesinin Hz. Ebû Bekir'den (r.a.) başlayarak Selmân-ı Fârisî, Kāsım b. Muhammed, Câfer-i Sâdık, Bâyezîd-i Bistâmî ve Ebü'l-Hasan el-Harakānî yoluyla gelen mânevî silsilesi anlatılır.

Birinci makalede Yûsuf el-Hemedânî ve Abdülhâlik-ı Gucdüvânî'den Hâce Bahâüddîn Nakşibend'e kadar olan pîrler; ikinci makalede Şâh-ı Nakşibend ve halifeleri; üçüncü ve en hacimli makalede ise Hâce Ubeydullah Ahrâr'ın hayatı, kelimâtı, sohbetleri ve muasırları teferruatıyla serdedilir. Eser, Osmanlı döneminde Sultan III. Murad'ın emriyle Şerîfî Mehmed b. Ma'rûf tarafından Türkçeye tercüme edilmiş; asırlar boyunca Osmanlı dergâhlarında, sarayında ve tekkelerinde başucu kitabı olarak okunmuştur.

Reşehât'ın en mühim nazari omurgası, Nakşibendiyye'nin temelini teşkil eden 'Kelimât-ı Kudsiyye'dir. Bu esasların ilk sekizi Hâce-i Cihân Abdülhâlik-ı Gucdüvânî (ö. 575/1179) tarafından vazedilmiştir: 1. Hûş der-dem: Alıp verilen her nefeste Allah'tan gafil olmamak, her nefesi murakabe ile korumak. 2. Nazar ber-kadem: Yürürken gözü ayak ucundan ayırmamak, lüzumsuz yere etrafa bakıp kalbi mâsivâ ile kirletmemek. 3. Sefer der-vatan: İnsanın kötü huylardan iyi huylara, beşerî sıfatlardan melekûtî sıfatlara göç etmesi. 4. Halvet der-encümen: Zahirde halk ile beraberken bâtında dâima Hakk ile baş başa olmak. 5. Yâd-kerd: Dille veya kalple kesintisiz zikir halinde bulunmak. 6. Bâz-geşt: Zikrin sonunda 'İlâhî ente maksûdî ve rızâke matlûbî' (Allah'ım! Gayem Sensin, aradığım Senin rızandır) diyerek her şeyi Allah'a havale etmek. 7. Nigâh-dâşt: Kalbi yabancı düşüncelerden (havâtır) ve vesveselerden korumak. 8. Yâd-dâşt: Kalpte zikredilen Zât'ın daimi şuur ve huzuruna ermek.

Tarîkatin müsemmâsı Hâce Bahâüddîn Muhammed b. Muhammed el-Buhârî (Şâh-ı Nakşibend, ö. 791/1389), Gucdüvânî'nin sekiz esasına üç hayati ilke daha ilave ederek sistemi kemale erdirmiştir: 9. Vukûf-ı Zamânî: Sâlikin her an kendi vaktini ve halini kontrol etmesi; geçen anın şükür mü yoksa istiğfar mı gerektirdiğini idrak etmesi. 10. Vukûf-ı Adedî: Zikr-i hafî esnasında zikredilen adetlere (bilhassa tek sayılara) riayet ederek zihni dağınıklıktan korumak. 11. Vukûf-ı Kalbî: Kalbin her saniye Allah Teâlâ'ya müteveccih olması, zikrin lafızdan mânâya ve şuhûda intikal etmesi.

Fahreddîn Ali Sâfî, bu on bir esası tek tek tahlil ederek Hâcegân yolunun bir ritüel veya gösteriş değil; insanın şuurunu, zamanını, kalbini ve adımlarını bütünüyle ilâhî huzurda sabitleyen bir zihin ve ruh mühendisliği olduğunu ispat eder.

Reşehât'ın merkez şahsiyeti, 15. yüzyılda Mâverâünnehir ve Horasan'ın mânevî ve siyasî kaderini tayin eden 'Kutb-ı Cihân' Hâce Ubeydullah Ahrâr et-Tâşkendî'dir (ö. 895/1490). Hâce Ahrâr, tasavvuf tarihinde 'halk içinde Hakk ile beraber' olmanın, dünya servetini ve nüfuzunu dine ve mazlumlara hizmetkâr kılmanın zirve temsilcisidir.

O, büyük tarım arazilerine ve mülklere sahipti; ancak bu servetten kendi nefsi için tek bir kuruş harcamaz, bütün gelirini tekkelerin, medreselerin, yetimlerin ve açların doymasına vakfederdi. Kendisine 'Neden bu kadar mülk edindiniz?' diye soranlara şu cevabı verirdi: 'Biz bu mülkü zalimlerin elinden aldık ki mazlumlara sığınak olsun. Bizim dergâhımızda nefisperestlik değil, ümmetin dertleriyle dertlenmek esastır.'

Hâce Ubeydullah Ahrâr, Tîmûrlu sultanları (Ebû Said Mirza, Sultan Ahmed Mirza, Ömer Şeyh Mirza) üzerinde muazzam bir mânevî otoriteye sahipti. Ancak o bu otoriteyi asla şahsi menfaati için kullanmamış; kardeş kanının dökülmesini engellemek ve zalim vergileri kaldırmak için bir barış elçisi gibi çalışmıştır.

Reşehât'ta anlatıldığı üzere, Semerkant ile Taşkent arasında savaşa tutuşmak üzere olan orduların arasına tek başına girmiş, sultanlara hitap ederek kılıçları kınlarına sokturmuştur. Hâce Ahrâr şöyle derdi: 'Eğer şeyhlik sadece bir köşede oturup zikir çekmekten ibaret olsaydı, bunu herkes yapardı. Hakiki şeyhlik, halkı zalimlerin pençesinden kurtarmak ve Müslümanların hukukunu muhafaza etmektir.'

Reşehât'a adını veren 'Hayat Pınarı' (Aynü'l-Hayât), kâmil mürşidin kalbinden taşan mânevî hayattır. Eserde 'Sohbet'in kitap okumaktan ve nafile ibadetlerden kat be kat üstün olduğu teyit edilir: 'Kâmil bir velinin bir anlık sohbeti, yüz yıllık riyazetten daha hayırlıdır.' Zira mürşidin teveccühü (kalbini müride yöneltmesi), müridin kalbindeki günah paslarını ve mânevî ölümleri anında dirilten bir nûrânî iksirdir.

Fahreddîn Ali Sâfî, Hâce Ahrâr'ın meclisinde oturan insanların nasıl vecd ve hayret içinde kaldıklarını, konuşulan her kelimenin meclistekilerin kalbindeki gizli dertlere doğrudan cevap teşkil ettiğini canlı menâkıblarla nakleder.

Reşehât'ta Hâcegân ricalinin zikir talimi en ince detaylarıyla anlatılır. Şâh-ı Nakşibend ve Hâce Ahrâr'ın terbiyesinde sesli zikir, raks ve çalgı aletleri kesinlikle terk edilmiştir; zira zikir kalbin derinliklerinde, nefesi tutarak ve dili damağa yapıştırarak icra edilen bir bâtın amelidir.

Kalp murâkabesi esnasında mürid, kendi varlığından soyunur. 'Lâ ilâhe illallâh' tevhid kılıcıyla kalpteki bütün mâsivâ putları kesilir; sadece 'illallâh' ile Hakk'ın muhabbeti baki kalır. Fahreddîn Ali Sâfî, bu zikrin nihai meyvesinin 'Gaybet' (kendi nefsinden gaip olmak) ve 'Huzûr' (daima Cenâb-ı Hakk'ın huzurunda bulunmak) olduğunu beyan eder.

Reşehâtü Aynü'l-Hayât'ta Hâce Ahrâr ve silsile büyüklerine ait yüzlerce hayret verici keramet nakledilmekle beraber; eserin en çarpıcı vurgusu 'İstikâmet'in kerametten üstün olduğudur. Hâce Ahrâr şöyle buyururdu: 'Keramet dediğin şey nedir ki? Kuş da havada uçar, balık da suda yüzer, şeytan da bir anda şarktan garba gider! Hakiki keramet, Kur'an ve Sünnet caddesinden kıl payı sapmadan yaşayabilmektir.'

Bir gün bir mürid Hâce Ahrâr'a gelip 'Efendim, falan zât havada uçuyor' deyince, Hâce tebessüm ederek şu cevabı verdi: 'Ona bir kaza oku dokunsa yere çakılır. Asıl hüner, nefsin arzuları karşısında ayakları yerde sabit durabilmektir.' Bu ölçü, Nakşibendî irfanının kerametperestlikten arınmış saf ve vakur duruşunu simgeler.

Fahreddîn Ali Sâfî'nin bu muazzam eseri, Tîmûrlular devrinin yıkılışından sonra da İslam dünyasında canlılığını hiç kaybetmedi. Mâverâünnehir'den Hindistan'a geçen Reşehât, İmâm-ı Rabbânî ve Müceddidiyye ekolünün başucu kaynağı oldu; oradan Anadolu'ya geçerek Osmanlı tekkelerinin ve ulemasının sülûk rehberi haline geldi.

Bugün Reşehâtü Aynü'l-Hayât, sadece bir tasavvuf kitabı değil; 15. yüzyıl Orta Asya ve Horasan coğrafyasının sosyal, iktisadi, felsefî ve ahlâkî panoramasını sunan devasa bir tarih ve irfan katedralidir. Fahreddîn Ali Sâfî, Hâcegân pîrlerinin kalp atışlarını asırlara fısıldayarak maneviyat arayıcılarına ebedi bir ab-ı hayat bahşetmiştir.