Eyyûb Sabri Paşa ve Mir'âtü'l-Haremeyn: Mekke ve Medine Tarihi, Mukaddes Emanetler, Kâbe Mimarisi ve Haremeyn Coğrafyası Külliyâtı

Osmanlı Devleti'nin Hicaz'a ve iki cihanın gözbebeği olan Haremeyn-i Şerîfeyn'e duyduğu hürmet ve aşkın en abidevî temsilcilerinden biri Eyyûb Sabri Paşa (ö. 1308 / 1890)'dır. Bahriye mektebinden yetişerek mirlivâlık (tuğamiral) rütbesine kadar yükselen Paşa, askerî vazifelerinin yanı sıra Hicaz'da uzun yıllar görev yapmış, Cidde ve Medine'de bulunmuştur.

Eyyûb Sabri Paşa, Resûlullah (s.a.v.) sevgisi ve Haremeyn aşkıyla yanıp tutuşan bir zâttır. Mukaddes beldelerde bulunduğu yıllar boyunca her bir sokağı, tepeyi, mescidi, kuyuyu ve türbeyi karış karış gezmiş; Arapça, Farsça ve Türkçe yüzlerce tarihî kaynağı, vakfiyeleri ve seyahatnameleri tetkik etmiştir. İstanbul'a döndükten sonra Bahriye Şûrası üyeliği sırasında ömrünün tamamını bu muazzam külliyatı yazmaya hasretmiştir.

«Haremeyn toprağına ayak basan mümin, orayı sadece bir kara parçası değil, Arş'ın yeryüzündeki gölgesi ve vahyin indiği nûr menbaı olarak görmelidir. Mir'âtü'l-Haremeyn, o mukaddes aynaya bakanların kalbini aşk ve ta'zimle doldurmak için kaleme alınmıştır.» — Eyyûb Sabri Paşa

Onun bu ihlaslı emeği, İslâm ve Osmanlı tarihinin en hacimli ve tafsilatlı Mekke-Medine ansiklopedisini vücuda getirmiştir.

Eyyûb Sabri Paşa'nın Mir'âtü'l-Haremeyn (Haremeyn Aynası) adlı abidevî eseri, 1301-1306 (1884-1889) yılları arasında Bahriye Matbaası'nda beş büyük cilt (üç ana kısım) halinde tabedilmiştir. Eserin telif gayesi, İslâm ümmetine hac ibadetinin rûhunu anlatmak, mukaddes beldelerin hatırasını canlı tutmak ve Osmanlı'nın Haremeyn'e yaptığı muazzam mimarî ve hayrât hizmetlerini tarihe tescil etmektir.

Eserin beş cildinin umumi tertibi şöyledir:

• 1. Cilt (Mir'ât-ı Mekke - 1. Kısım): Hz. Âdem'den itibaren Kâbe-i Muazzama'nın inşası, Mekke-i Mükerreme'nin coğrafyası, Harem-i Şerîf sınırları, Zemzem kuyusu, Makâm-ı İbrâhim ve tavaf menâsiki.
• 2. Cilt (Mir'ât-ı Mekke - 2. Kısım): Câhiliye devrinden Osmanlı devrine kadar Mekke'nin siyasî tarihi, Kâbe örtüleri (sitâre), su yolları (Ayn-ı Zübeyde), mescidler, makamlar ve Eyyûbî, Memlük ve Osmanlı imar faaliyetleri.
• 3. Cilt (Mir'ât-ı Medîne): Medîne-i Münevvere'nin fazileti, Mescid-i Nebevî ve Ravza-i Mutahhara'nın mimarî tarihi, Hücre-i Saâdet, Cennetü'l-Bakî' kabristanı, Uhud ve Hendek sahaları ve Medine'deki mukaddes mescidler.
• 4-5. Ciltler (Mir'ât-ı Cezîretü'l-Arab): Arap Yarımadası'nın kabileleri, coğrafyası, Necid, Yemen, Uman, Taif vilayetleri ve bilhassa 18. yüzyıl sonlarında ortaya çıkan Vehhâbî isyanlarının ve hadiselerinin mufassal tarihi.

Mir'âtü'l-Haremeyn'in birinci ve ikinci ciltleri, Kâbe-i Muazzama'nın mimarlık ve kutsiyet tarihini adeta bir arkeolojik ve tasavvufî şaheser olarak kaydeder. Eyyûb Sabri Paşa, Kâbe'nin tarih boyunca geçirdiği on bir ana inşa merhalesini fıkıh ve tarih kaynaklarıyla delillendirir:

Paşa, Kâbe'nin ölçülerini, taşlarının cinsini ve Hacerü'l-Esved'in gümüş mahfazasını milimetrik bir hassasiyetle resmetmiştir.

Eserin üçüncü cildini teşkil eden Mir'ât-ı Medîne, İslâm edebiyatında yazılmış en vecd dolu Medine monografisidir. Eyyûb Sabri Paşa, Resûlullah (s.a.v.)'in kabr-i şerîfinin bulunduğu Hücre-i Saâdet'i, minber-i şerîfi ve ikisi arasındaki Ravza-i Mutahhara'yı anlatırken mürekkebine hürmet ve gözyaşı katar.

Bu ciltte yer alan eşsiz bilgiler:

• Sultan II. Mahmud ve Sultan Abdülmecid İmarı: Mescid-i Nebevî'nin Osmanlı padişahları tarafından yeniden inşası; Yeşil Kubbe'nin (Kubbe-i Hadrâ) kurşunla kaplanması ve tezyinatı.
• Hücre-i Saâdet Hizmetkârları: Ağavat-ı Harem denilen hademelerin vazifeleri, kandillerin yakılışı, buhurların tütsülenişi ve türbe örtülerinin tebdili merasimleri.
• Medine'deki Mukaddes Mescidler: Mescid-i Kubâ, Mescid-i Kıbleteyn, Mescid-i Cum'a, Yedi Mescidler (Mesâcid-i Seb'a) ve Cennetü'l-Bakî'deki Ehl-i Beyt ve sahabe kabirleri.

Eyyûb Sabri Paşa, Mir'âtü'l-Haremeyn'de Osmanlı Hilafeti'nin mukaddes beldelere olan hürmetkârlığının müşahhas nişanelerini ayrıntılarıyla anlatır. Bunların başında her sene Recep ayında Topkapı Sarayı'ndan dualarla yola çıkan Surre-i Hümâyun Alayları gelir.

Paşa'nın tasvir ettiği merasimler ve emanetler:

1. Kâbe Örtüsü (Mahmil-i Şerîf): İstanbul'da Beylerbeyi Sarayı ve Harem dairesinde altın sırmalarla dokunan Kâbe örtüsünün develer sırtında Haremeyn'e nakli ve eski örtünün parçalar halinde teberrüken dağıtımı.
2. Hicaz Fukarasına Tahsisat: Padişahın, hanım sultanların ve vezirlerin kurduğu vakıflardan Mekke ve Medine'deki seyyidlere, şeriflere, talebelere ve yoksullara dağıtılan yüz binlerce altın liralık surre keseleri.
3. Hac Güzergâhları ve Kaleler: Şam ve Mısır hac kervanlarının çöl yollarında emniyetle seyahat etmesi için inşa edilen kaleler, su sarnıçları ve bedevî kabilelere verilen atiyyeler (ihsanlar).

Eserin dördüncü ve beşinci ciltleri olan Mir'ât-ı Cezîretü'l-Arab, sadece dinî değil, coğrafî ve antropolojik açıdan da eşsiz bir hazinedir. Paşa, yarımadanın topoğrafyasını, çöllerini, dağlarını, su kuyularını, vaha ziraatini ve iklim hususiyetlerini kaydeder.

Ayrıca bölgede yaşayan yüzlerce bedevî aşiretin (Harb, Uteybe, Mutayr, Aneze, Şammar vb.) şecerelerini, örflerini, savaş usullerini ve Osmanlı idaresiyle olan münasebetlerini tahlil eder. Bu kısımlar, Osmanlı askerî erkânı için adeta stratejik bir el kitabı ve bölge monografisi mahiyetindedir.

Eyyûb Sabri Paşa'nın eserinde en çok dikkat çeken ve müstakil bir risale olarak da basılan bölümü Târih-i Vehhâbiyyân'dır. Müellif, 18. yüzyıl ortasında Muhammed b. Abdülvehhâb ve İbn Suûd ittifakıyla başlayan ve 19. yüzyıl başında Mekke ve Medine'nin istilasıyla neticelenen Vehhâbî hareketini derinlemesine tahlil eder.

Paşa'nın bu bahisteki tenkitleri:

• Tekfir İfrâtı: Ehl-i kıble Müslümanları, türbe ziyareti ve Peygamberimiz'le tevessül sebebiyle müşrik ilan edip kanlarını ve mallarını helal saymanın haricîlik fıkhıyla benzerliği.
• Mübarek Makamların Tahribi: Cennetü'l-Bakî'deki sahabe ve Ehl-i Beyt türbelerinin, Peygamberimiz'in doğduğu evin ve Kâbe etrafındaki tarihî kubbelerin yıkılmasının İslâm hafızasına vurduğu darbe.
• Mehmed Ali Paşa ve Tosun Paşa Seferi: Osmanlı Devleti'nin emriyle Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa ve oğlu İbrâhim Paşa'nın Haremeyn'i kurtarıp Der'iye kalesini fethetme harekâtının askerî kronolojisi.

Mir'âtü'l-Haremeyn'in ana fikri, Osmanlı padişahlarının Hâkimü'l-Haremeyn (Haremeyn'in Hükümdarı) değil, Hâdimü'l-Haremeyn (Haremeyn'in Hizmetkârı) unvanını taşımaktan duydukları iftihardır. Yavuz Sultan Selim Han'ın Mısır fethinden sonra bu unvanı gözyaşlarıyla kabul edişinden itibaren dört asır boyunca süren hürmet politikası eserin her satırında parıldar.

Paşa, Mimar Sinan'ın Kâbe revaklarını yaparken Kâbe'den daha yüksek bina yapmama edebini, Medine tren istasyonunun gürültü yapmasın diye raylarına keçe döşeten Sultan II. Abdülhamid zihniyetini ve Haremeyn'e gönderilen her bir çivinin dahi hürmetle dövüldüğünü belgelerle ortaya koyar.

Eyyûb Sabri Paşa, bir deniz subayı ve mühendis titizliğine sahip olduğu için Mir'âtü'l-Haremeyn alelâde menkıbe kitabı hüviyetinden uzaktır. Eserde Kâbe'nin rükünleri, Makâm-ı İbrâhim'in mesafeleri, Mescid-i Aksâ'nın planları, Mescid-i Nebevî'nin sütunları ve kapıları krokiler ve cetvellerle verilmiştir.

Eserin istifade ettiği ana kaynaklar arasında İbn Hişâm, Taberî, Ezrakî'nin Ahbâru Mekke'si, Semhûdî'nin Vefâü'l-Vefâ bi-Ahbâri Dâri'l-Mustafâ'sı, Fâsî'nin Şifâü'l-Garâm'ı ve Evliya Çelebi Seyahatnâmesi yer alır. Bu kaynakların hiçbirinde bulunmayan 19. yüzyıl Osmanlı arşivi vesikaları ve şahsî müşahedeleri ise eseri benzersiz kılar.

Eyyûb Sabri Paşa'nın Mir'âtü'l-Haremeyn'i, bugün modern gökdelenlerin ve betonlaşmanın gölgesinde kaybolan tarihî Mekke ve Medine'nin asıl rûhunu ve Osmanlı zarafetini muhafaza eden bir hafıza müzesidir.

Eserin günümüz İslâm dünyasına verdiği ölümsüz mesajlar:

1. Mekânın Kutsiyeti ve Edeb: Mukaddes beldeleri turistik birer gezi yeri değil, kalbî arınma ve Peygamber huzurunda tefekkür menzili kılmak.
2. Tarihî Mirası Koruma Mesuliyeti: Sahabenin, Ehl-i Beyt'in ve ecdadın hatıralarını şirke alet olmadan, hürmet ve muhabbetle geleceğe aktarmak.
3. Vahdet Şuuru: Haremeyn'in bütün dünya Müslümanlarını birleştiren ortak kalp olduğu idrakini diri tutmak.

Eyyûb Sabri Paşa, bu beş ciltlik âbidesiyle Haremeyn'in ebedî aynasını kıyamete kadar seyredilmek üzere ümmete emanet etmiştir.