Evhadüddîn-i Kirmânî ve Menâkıbnâme: Cemâl Tecellîsi ve Selçuklu İrfânı

13. yüzyıl Anadolu Selçuklu coğrafyası, İslâm irfan tarihinin en muazzam metafizik ve mânevî dönüşümüne sahne olmuştur. Bu kutlu havzanın kurucu pîrlerinden olan Evhadüddîn Hâmid b. Ebü'l-Fahr el-Kirmânî (ö. 635/1238); Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, Sadreddîn Konevî, Şems-i Tebrîzî ve Ahî Evran gibi dev şahsiyetlerin çağdaşı, mürşidi ve mânevî yoldaşıdır. Kirmân doğumlu olan hazret, hilâfet merkezinde Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî ve Rükneddîn es-Sücâsî gibi ulu şeyhlerin terbiyesinden geçmiş; Horasan melâmetini Bağdat fütüvvetiyle, Şam irfânını ise Konya ve Kayseri'nin Selçuklu rûhuyla mezcetmiştir.

Kirmânî, yalnızca zâhidâne bir inzivâ hayatı yaşayan bir sûfî değil; bizzat Selçuklu sultanları I. İzzeddin Keykâvus ve I. Alâeddin Keykubad nezdinde hürmet gören, fütüvvet teşkilâtının mânevî nizamını kuran, Ahîlik felsefesinin temellerini atan velî bir mürşiddir. Ahî Evran'ın hem kayınpederi hem de pîri olan Evhadüddîn, tasavvufî tefekkürü cemiyetin kılcal damarlarına, çarşıya, zanaata ve sanata zerk etmiştir.

Evhadüddîn-i Kirmânî'nin tasavvuf tarihindeki en özgün ve derinleşmiş doktrini, "Cemâl Tecellîsi" (Rü'yet-i Cemâl fî Mazâhir) felsefesidir. Kirmânî'ye göre Cenâb-ı Hak, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim de mahlûkatı yarattım" kudsî hadîsinin sırrınca, kendi mutlak cemâl ve kemâlini varlık aynalarında seyretmektedir. İnsan sûreti, bu ilâhî isim ve sıfatların en câmî, en berrak ve en kusursuz tecellîgâhıdır.

Tarih boyunca zâhir uleması ve sathî nazar sahipleri, Kirmânî'nin güzel sûretlere bakarak vecd ve semâya dalmasını "şâhidbâzlık" (suretperestlik) olarak yaftalamaya çalışmışlardır. Oysa Kirmânî'nin nazarı, asla fânî ete kemiğe veya nefsânî arzuya taalluk etmez; bilakis o, sureti bir perde olarak yırtıp suretin ardındaki Sâni-i Hakîkî'nin mutlak cemâlini müşâhede eder. Kirmânî bu hakikati meşhur bir mülâkatında şöyle ifade buyurmuştur:

"Ayı gökte ararsın da göremezsin; lakin su dolu bir leğende onun aksini seyretmek herkese kolay gelir. Ben de gayb semâsının mutlak nûrunu, beşeriyet kâsesindeki tecellî suyunda seyrederim."

Bu müşâhede, kesret içinde vahdeti, zâhir içinde bâtını görme sanatıdır. Şems-i Tebrîzî ile aralarındaki meşhur konuşmada Şems'in "Neden doğrudan aya bakmıyorsun?" sorusuna Kirmânî'nin verdiği cevap, enfüsî idrak ile cezbî tecerrüd arasındaki meşrep farkını ortaya koyan şaheser bir irfan vesikasıdır.

Evhadüddîn-i Kirmânî'nin hayatı ve tasavvufî menkıbeleri, müridi Kerîmüddîn Mahmud-i Aksarâyî tarafından kaleme alınan Menâkıb-ı Evhadüddîn-i Kirmânî adlı eserde teferruatıyla kayıt altına alınmıştır. Bu eser, yalnızca bir menkıbeler derlemesi değil; 13. asır Anadolu'sunun entelektüel ve irfânî haritasıdır.

Kirmânî'nin Farsça kaleme aldığı rubâîler, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Dîvân-ı Kebîr'indeki aşk ve vecd ateşinin öncüsü niteliğindedir. Aşağıdaki karşılaştırma tablosu, Kirmânî'nin çağdaşı olan büyük pîrlerle olan müşterek ve mümeyyiz vasıflarını ortaya koymaktadır:

Evhadüddîn-i Kirmânî'nin Anadolu tarihindeki en somut ve kalıcı tesiri, Ahîlik teşkilâtının mânevî omurgasını kurmuş olmasıdır. Halife en-Nâsır Li-Dînillâh'ın fütüvvet reformu çerçevesinde Anadolu'ya gönderilen Kirmânî; esnafı, sanatkârı, demirciyi, dericiyi ve tüccarı tekkelerin mânevî terbiyesiyle meczetmiştir.

Kirmânî öğretisinde el emeği, alın teri ve dürüst kazanç; seccade üzerindeki nâfile ibadetten farksız bir ibadet sayılmıştır. Müridi ve damadı Ahî Evran, Kırşehir ve Kayseri merkezli esnaf loncalarını kurarken Kirmânî'nin şu temel prensiplerini anayasa kılmıştır:

• Eline, Beline, Diline Sahip Olmak: Nefsin üç büyük kapısının (şehvet, gadap, yalan) tasfiyesi.
• Kapını, Sofranı, Elini Açık Tutmak: Cömertlik, îsâr (kardeşini kendine tercih etme) ve diğerkâmlık.
• Hakk'ın Rızasını Halkın Hizmetinde Aramak: Zâhirde halk ile bâtında Hak ile olmak (Halvet der-encümen).

Kirmânî tasavvufunda semâ, musiki ve raks; nefsânî bir eğlence değil, kâinatın zikir ve deveranına iştirak halidir. Feleklerin dönüşü, yıldızların hareketi ve atomların titreşimi gibi, ârifin bedeni de ilâhî aşkın cezbesiyle deverana başlar.

Kirmânî rubâîlerinde sıkça zikrettiği üzere, her nefes bir diriliş, her bakış bir keşiftir. Âfâktaki (dış dünyadaki) her güzellik, enfüsteki (insan ruhundaki) ilâhî esmâ nakışlarının bir yankısıdır. İnsan, kendi içindeki kenz-i mahfîyi keşfettiği anda, bütün mevcudat ona bir secdegâh ve tecellîgâh haline gelir. Bu anlayış, Osmanlı divan şiirinde Şeyh Gâlib, Fuzûlî ve Bâkî'ye kadar uzanan derin bir estetik ve felsefî damar teşkil etmiştir.

Evhadüddîn-i Kirmânî'nin vefatından sonra talebeleri ve fütüvvet ehli, onun meşrebini Rumeli fethine ve Osmanlı Devleti'nin kuruluş harcına taşımışlardır. Şeyh Edebâli'den Geyikli Baba'ya, Hacı Bektâş-ı Velî'den Yûnus Emre'ye kadar uzanan "Horasan Erenleri" ve "Gaziyân-ı Rûm" çizgisi, Kirmânî'nin cemâlî irfânıyla yoğrulmuştur.

Sonuç olarak Evhadüddîn-i Kirmânî; kuru bir zühd yerine aşkı, halktan kopuk bir çilekeşlik yerine cemiyet içinde Hakk'a yürümeyi, sureti inkâr etmek yerine surette mutlak mânâyı bulmayı öğreten, Türk-İslâm irfanının en nâdide kutuplarından biridir.