eş-Şerîf er-Radî: Mecâzâtü'l-Âsâr, Telhîsü'l-Beyân ve Edebî Tefsir Külliyâtı

Hicrî dördüncü asrın ikinci yarısında Bağdat, hem Abbâsî hilafetinin başkenti hem de Büveyhî emirlerinin himayesinde büyük bir kültür ve edebiyat meşheriydi. Bu devirde Dicle kıyılarında ilmi, asaleti, şiiri ve takvasıyla parlayan en müstesna şahsiyet, şüphesiz eş-Şerîf er-Radî (Ebû'l-Hasen Muhammed b. el-Hüseyin el-Mûsevî, 359-406 / 970-1015) idi.

er-Radî, hem anne hem baba tarafından Hz. Peygamber'in (s.a.v.) pâk nesline, Ehl-i Beyt'e mensuptu. Babası Ebû Ahmed el-Hüseyin, Hz. Hüseyin ve İmam Mûsâ el-Kâzım neslinden gelen Tâlibiyyûn (Seyyid ve Şerifler) nükebâsı idi; annesi Fâtıma bintü'n-Nâsır ise Hz. Hasan soyundan gelen erdemli bir hanımefendiydi. Dolayısıyla Şerîf er-Radî, 'Hasenî ve Hüseynî' iki asil nehrin birleştiği nurlu bir havuzdu.

Daha çocuk yaşta iken Kur'an'ı ezberlemiş, İbnü'l-Cinnî, Ebû Ali el-Fârisî ve Ebû Saîd es-Sîrâfî gibi asrın en büyük lügat ve nahiv dâhilerinden ders almıştır. Zehebî onun hakkında: 'Kureyş'in ve Ehl-i Beyt'in gelmiş geçmiş en büyük şairi, edibi, fevkalade zeki, cömert ve vakar sahibi bir imam idi' der. Erken yaşta bütün İslâm coğrafyasında hürmet ve hayranlık uyandıran bir şahsiyet olmuştur.

Şerîf er-Radî'nin İslâm düşünce ve edebiyat tarihine kazandırdığı en mühim anıtsal hizmet, Hz. Ali b. Ebî Tâlib'in (r.a.) hutbelerini, mektuplarını ve hikmetli vecizelerini cem ederek oluşturduğu Nehcü'l-Belâga (Belâgat Yolu) adlı ölümsüz külliyâttır.

er-Radî, Hz. Ali'nin kelâmını 'kelâm-ı mahlukun fevkinde, kelâm-ı Hâlık'ın dûnunda' (yaratılmışların sözünün üstünde, Yaratıcı'nın kelâmının altında) bir belâgat zirvesi olarak görmüştür. Eserde tevhid akidesini en derin metafizik ufuklarla anlatan hutbeler, adaletli bir devlet idaresinin anayasası mahiyetindeki Mâlik el-Eşter mektubu, nefis terbiyesini ve dünya fâniliğini ihtar eden sarsıcı vaazlar yer alır.

Şerîf er-Radî bu eseri derlerken sadece tarihî rivayetleri toplamakla kalmamış; Arap fesahat ve belâgatının zirvesi sayılan metinleri titizlikle seçerek bir edebiyat ve ahlak şaheseri vücuda getirmiştir. Asırlar boyu hem Sünnî hem Şiî âlimler tarafından şerhedilen Nehcü'l-Belâga, İslâm hitabet sanatının ebedi pusulası olmuştur.

Şerîf er-Radî'nin tefsir ve belâgat sahasındaki en orijinal şaheseri Telhîsü'l-Beyân fî Mecâzâti'l-Kur'ân'dır. Bu eser, Kur'an-ı Kerîm'de geçen bütün mecazî ifadeleri, istiareleri, teşbih ve kinayeleri sûre tertibine göre müstakil bir kitapta toplayan İslâm tarihindeki ilk çalışmadır.

er-Radî, Kur'an'ın bir lügat kitabı gibi sadece harfî (zâhirî) manasıyla anlaşılamayacağını; Arap dilinin dehası olan mecaz sanatının ilahî kelâmda en yüksek mertebede tecelli ettiğini ispat eder. Mesela 'Gökyüzünün kapıları onlara açılmaz', 'Gözler kör olmaz, lakin göğüslerdeki kalpler kör olur', 'Ölüm sarhoşluğu hakkıyla geldi' gibi âyetlerdeki bediî ve beyânî sanatları enfes tahlillerle şerheder.

Bu metodoloji, âyetleri kaba ve antropomorfik (teşbihçi) kalıplarla yorumlayan lafızcılara karşı Kur'an'ın edebî ve zihinsel derinliğini ortaya koymuştur. Telhîsü'l-Beyân, Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ına ve Abdülkâhir el-Cürcânî'nin belâgat nazariyelerine doğrudan ilham kaynağı olmuştur.

Kur'an mecazlarını ortaya koyduktan sonra Şerîf er-Radî, peygamberî lisanın edebî mucizelerini tetkik etmek üzere Mecâzâtü'l-Âsâri'n-Nebeviyye adlı diğer başyapıtını kaleme almıştır. Bu eser de hadis edebiyatında mecaz ve istiareleri müstakil olarak ele alan sahasındaki ilk ve en yetkin eserdir.

Resûl-i Ekrem Efendimiz'in (s.a.v.) 'Ben Arapların en fasih konuşanıyım' sırrını hadis metinleri üzerinden tahlil eder. 'Gıybet edenin ağzından leş kokusu gelmesi', 'Dünyanın müminin zindanı, kafirin cenneti olması', 'Cehennemin heveslerle, cennetin meşakkatlerle çevrilmesi' gibi yüzlerce nebevî hadisi inceler.

er-Radî, bu hadislerin lafzî birer maddi hakikatten ziyade, insan idrakini sarsmak ve hakikati kalbe nakşetmek için kullanılmış muazzam istiareler ve temsilî tablolar olduğunu lügat şahitleriyle izah eder. Bu eser, hadislerin lafzî kabuğuna takılıp hikmetini kaçıranlara karşı nebevî irfanın kapılarını aralar.

Şerîf er-Radî sadece bir kütüphane âlimi değil, aynı zamanda İslâm medeniyetinin ilk vakıf üniversitesi sayılabilecek kurumlardan birinin kurucusudur. Bağdat'ın Kerh semtinde kendi servetinden infak ederek kurduğu Dâru'l-İlm (İlim Evi), devrinin bir akademi merkezi olmuştur.

er-Radî bu kurumu, sadece zenginlerin değil, yoksul talebelerin de hiçbir maddi kaygı duymadan ilim tahsil edebilmesi için tasarlamıştır. Dâru'l-İlm'de kalan talebelerin yeme, içme, barınma ve kitap istinsah masrafları bizzat er-Radî'nin vakfından karşılanmış, her talebeye hususi anahtarlar verilerek zengin kütüphaneden gece-gündüz istifade etmeleri sağlanmıştır.

Bu akademi, Selçukluların meşhur Nizamiye Medreselerinden yarım asır önce Bağdat'ta talebeye burs ve yurt imkânı sunan kurumsal bir devrimdir. Dâru'l-İlm, asırlar boyu İslâm dünyasının dört bir yanından gelen müfessir, muhaddis ve ediplerin yetiştiği kutlu bir ocak olarak tarihe geçmiştir.

Şerîf er-Radî, İslâm edebiyatı eleştirmenlerinin ittifakıyla, Kureyş kabilesinin yetiştirdiği en kudretli ve en asil şairdir. Kaleme aldığı devasa Dîvân'ı, edebiyat meclislerinde 'Şiirin Sultanı' olarak kabul edilmiştir.

Onun şiirleri arasında hususi bir şöhrete sahip olan kısım Hicâziyyât (Hicaz Şiirleri) olarak anılır. Hac farizasını ifa ederken çölde, Arafat'ta, Minâ'da ve Medine yollarında yazdığı bu kasideler; fâni aşklardan münezzeh, bütünüyle Kâbe'ye, Ravza-i Mutahhara'ya, selef-i sâlihîne ve Ehl-i Beyt'e duyulan ilahî aşkın ve hasretin terennümüdür.

er-Radî'nin şiirinde zerre kadar dalkavukluk, para karşılığı methiye veya kibir bulunmaz. O, şiiri ruhun arınması, hakikatin müdafaası ve manevî hürriyetin ifadesi olarak görmüştür. İbn Reşîk ve Ebü'l-Alâ el-Maarrî gibi dev edip ve tenkitçiler, er-Radî'nin şiirlerindeki akıcılık ve nezahete hayranlıklarını gizleyememişlerdir.

Şerîf er-Radî, henüz yirmi bir yaşında iken Abbâsî Halifesi et-Tâi' ve Büveyhî Emîri Bahâüddevle tarafından bütün İslâm coğrafyasındaki seyyid ve şeriflerin reisi olan Nükebâ-i Tâlibiyyîn makamına getirilmiştir. Bu vazife sadece şerefli bir unvan değil; aynı zamanda büyük bir idari, hukuki ve ahlaki mesuliyetti.

O, hac emirliği ve mezâlim mahkemeleri riyasetini de deruhte etmiştir. er-Radî, nükebâlığı sırasında zengin-fakir ayrımı yapmadan adaleti tesis etmiş, devlet ricalinin zulümlerine karşı mazlumların sığınağı olmuştur. Büveyhî emirlerinin ve Abbâsî halifelerinin halka yüklediği haksız vergileri iptal ettirmiş, devlet hazinesinden hiçbir şahsi tahsisatı kabul etmemiştir.

Sünnî ve Şiî fırkalar arasında Bağdat'ta baş gösteren mezhebî gerilimleri yatıştırmada daima mutedil ve kucaklayıcı bir siyaset izlemiştir. Onun bu adil ve vakur tavrı, her iki kesimin de ona 'er-Radî' (herkesin razı olduğu zât) lakabıyla hitap etmesine vesile olmuştur.

Şerîf er-Radî'nin ilmî hayatındaki en bereketli dostluklardan biri, devrin en büyük dil bilgini ve fonetik dehası Ebü'l-Feth İbn Cinnî ile olan münasebetidir. İbn Cinnî, er-Radî'den yaşça çok büyük olmasına rağmen onun edebî dehâsına derin bir hayranlık beslemekteydi.

İbn Cinnî, Şerîf er-Radî'nin şiirlerini bizzat şerhetmiş, onun mısralarındaki ses uyumunu ve harf musikisini nahiv ve semantik kaideleriyle tahlil etmiştir. er-Radî de İbn Cinnî'nin el-Hasâis ve Sırru Sınâati'l-İ'râb gibi eserlerindeki dil felsefesini tefsir ve mecaz çalışmalarına tatbik etmiştir.

Bu iki dâhinin Bağdat meclislerindeki müzakereleri, Arap dilinin sadece bir gramer yığını değil, varlığın ses ve mana ile kurduğu metafizik bir ahenk olduğunu ispat etmiştir. İbn Cinnî vefat ettiğinde, Şerîf er-Radî onun kabri başında döktüğü gözyaşlarını asırlarca dillerden düşmeyen muhteşem bir mersiyeyle ebedileştirmiştir.

Şerîf er-Radî'nin ahlakî portresinin en göz kamaştırıcı vasfı istiğnâ (kimseden bir şey beklememek) ve izzet-i nefistir. O, devrin sultanları ve halifeleri tarafından kendisine takdim edilen çuvallar dolusu altınları, mülkleri ve rüşvet mahiyetindeki hediyeleri istisnasız geri çevirmiştir.

Büveyhî Emîri Bahâüddevle bir defasında ona yüz bin dirhem ihsanda bulunmak istemiş, er-Radî: 'Benim ihtiyacım yoktur, bunu muhtaç askerlerinize dağıtın' diyerek kabul etmemiştir. Emîr ısrar edip parayı Dâru'l-İlm'in talebelerine vermesini istediğinde ise, talebelerin de hocalarının izzetini tevarüs ederek tek bir dirheme el sürmediklerini görünce hayretler içinde kalmıştır.

O, dünya servetine ve makamına tenezzül etmeyen bu duruşuyla ilmin şerefini ayaklar altına almamıştır. Abbâsî sarayına girdiğinde bile halifenin önünde eğilmemiş, sadece bir âlime ve Peygamber evladına yakışan vakarla selam vermiş, hakkı ve adaleti dosdoğru haykırmaktan çekinmemiştir.

eş-Şerîf er-Radî, hicrî 406 senesinin Muharrem ayında henüz kırk yedi yaşında iken Bağdat'ta vefat etti. Onun erken vefatı İslâm dünyasını derin bir yasa boğdu; Bağdat sokakları cenazesine akın eden yüz binlerle doldu. Büyük vezir Fahrü'l-Mülk başta olmak üzere bütün devlet erkânı ve halk onun ardından gözyaşı döktü.

Arkada bıraktığı Nehcü'l-Belâga, Telhîsü'l-Beyân, Mecâzâtü'l-Âsâr, Dîvân ve Hasâisü'l-Eimme gibi şaheserler; İslâm edebiyat, belâgat ve tefsir sahasında aşılması imkânsız zirveler olarak kaldı. O, kelimelere ruh üfleyen, edebiyatı ahlak ve takva ile taçlandıran bir dil mimarıydı.

Şerîf er-Radî'nin mirası; nebevî soyun sadece bir kan bağı değil, ilim, amel, vakar ve adaletle taşınması gereken ilahi bir emanet olduğunu bütün insanlığa ispat etmiştir. Onun belâgat meşalesi, Kur'an ve Sünnet'in edebî nurlarını kıyamete kadar aydınlatmaya devam etmektedir.