Enverî ve Düstûrnâme-i Enverî: Aydınoğulları Deniz Gazavâtı, Gazi Umur Bey Destanı ve Osmanlı Kuruluş Kroniği Külliyâtı

15. yüzyıl Osmanlı edebiyatı ve deniz gazavât tarihçiliğinin en mühim şahsiyetlerinden biri Enverî'dir. Hayatı hakkındaki malumat mahduttur; ancak eserinde bizzat serdettiği ipuçlarından hareketle Fatih Sultan Mehmed devrinde yaşadığı, devrin kudretli veziriazamı Veli Mahmud Paşa'nın himaye ve meclisinde bulunduğu anlaşılmaktadır.

Enverî, klasik medrese tahsilinin yanı sıra zengin bir Fars ve Arap edebiyatı zevkine sahip, mesnevi tarzında destanî şiir söylemekte mahir bir şairdir. Kendisinden önceki Ahmedi'nin İskendernâme'sinde olduğu gibi, tarihi kuru bir nesir olarak değil; vezinli, kafiyeli ve heyecan verici bir manzum destan olarak takdim etme an'anesini sürdürmüştür.

«Tarih manzum olunca dillerde ezber kalır; gazilerin kılıç şakırtısı mısraların ahenginde kıyamete dek yankılanır. Umur Bey'in denizlerdeki gazası ve Osmanoğulları'nın cihadı, dervişlerin feyziyle birleşip şiir olmuştur.» — Enverî

Enverî'nin 1464-1465 yıllarında tamamladığı Düstûrnâme, hem Türk denizcilik tarihi hem de Batı Anadolu beylikleri ile Osmanlı münasebetleri bakımından eşsiz bir hazinedir.

Enverî'nin şaheseri olan Düstûrnâme-i Enverî (Enverî'nin Kanun ve Kılavuz Kitabı), mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün vezninde kaleme alınmış 3730 beyitlik muazzam bir mesnevidir. Eser, muhtevası itibariyle üç ana kısma ayrılır:

1. Kısım (1-1250. beyitler): Kâinatın yaratılışı, peygamberler tarihi, Emevîler, Abbâsîler, Selçuklular, Hârizmşâhlar ve Moğol istilası gibi umûmî İslâm tarihinin manzum hulâsasıdır. 2. Kısım (1251-3060. beyitler): Eserin kalbi mesabesinde olan ve Aydınoğlu Gazi Umur Bey'in Ege ve Akdeniz'deki deniz gazalarını anlatan müstakil destandır (Umur Paşa Gazavâtnâmesi). 3. Kısım (3061-3730. beyitler): Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan Fatih Sultan Mehmed'in 1464 yılına kadar cereyan eden gazavatını ihtiva eden manzum Osmanlı vekayinamesidir.

Bu üçlü yapı, Türk-İslâm tarihinin akışını nihayetinde Osmanlı cihan hakimiyetiyle taçlanan organik bir bütün olarak tasavvur eder.

Enverî'nin eserinin en kıymetli ve teferruatlı kısmı, Aydınoğulları Beyliği'ne tahsis edilen bölümdür. 14. yüzyılın ilk yarısında Batı Anadolu sahillerinde kurulan Aydınoğulları, Aydın Mübârizüddin Gazi Mehmed Bey ve oğulları devrinde Ege denizini adeta bir Türk gölü haline getirmişlerdir.

Enverî, İzmir'in yukarı kalesi ve aşağı liman kalesinin fethini, Ayasuluk (Selçuk) ve Efes'in imarını, kurulan modern tersaneleri ve inşa edilen çekdiri, kadırga ve kalyon filolarını canlı tasvirlerle anlatır. Aydınoğulları gazileri, Anadolu'dan topladıkları leventlerle Haçlı donanmalarına, Venedik ve Ceneviz kolonilerine karşı Akdeniz'de fırtına gibi esmişlerdir.

Müellif, bu deniz gazalarını salt bir korsanlık değil; İslâm şeriatının gaza ve cihad farzını denizlere taşıyan mukaddes bir vazife olarak resmeder.

Düstûrnâme'nin baş kahramanı, Türk denizcilik tarihinin Barbaros Hayreddin Paşa'dan önceki en büyük dehası olan Aydınoğlu Gazi Umur Bey (1309-1348)'dir. Enverî, Umur Bey'in çocukluğundan itibaren deniz aşkıyla büyümesini, cesaretini, cömertliğini ve takvasını şiirle nakşeder.

Umur Bey'in 20-30 gemilik donanmasıyla Ege adalarına (Sakız, Sisam, Rodos, Nakşa), Mora sahillerine, Attika yarımadasına, Selanik körfezine ve hatta Karadeniz'e uzanan onlarca akını anlatılır. Umur Bey, kış aylarında İzmir tersanesinde yeni gemiler inşa ettirir, bahar geldiğinde ise deryaya açılarak düşman donanmalarını darmadağın ederdi.

«Umur Bey deryâya girdikçe sanki bir nüh-felek aslanı kükrerdi. Dalgalar onun kadırgalarına râm olur, rüzgâr gaza sancağını öperdi. O, denizlerin dervişi, kılıcın ve takvanın kutbuydu.» — Enverî

Umur Bey'in Bizans İmparatoru VI. İoannis Kantakuzenos ile kurduğu diplomatik ittifaklar ve Rumeli'ye geçiş hadiseleri de eserde geniş yer tutar.

Umur Bey'in Ege'deki muazzam başarıları, Papalık ve Hristiyan dünyasını dehşete düşürmüştür. Papa VI. Clemens'in teşvikiyle Venedik, Rodos Şövalyeleri (Hospitalier) ve Kıbrıs Krallığı'ndan müteşekkil büyük bir Haçlı donanması İzmir'e taarruz etmiş ve 1344'te sahil kalesini işgal etmiştir.

Enverî, Umur Bey'in yukarı kaleden aşağı kaleye karşı verdiği dört yıllık destansı mücadeleyi hüzünlü ve destanî mısralarla tasvir eder. 1348 yılının Mayıs ayında, sahil kalesine yapılan umûmî hücum esnasında surlara tırmanan Umur Bey, atılan bir okla alnından vurularak şehit düşmüştür.

Müellif, Umur Bey'in şehâdetini bir hüsran değil; velayet ve şehadet mertebesinin zirvesi olarak selamlar. Naaşı Birgi'ye getirilip babasının yanına defnedilmiştir.

Düstûrnâme'nin üçüncü kısmı, Osmanlı hanedanının zuhuruyla başlar. Enverî, Osman Gazi, Orhan Gazi ve I. Murad Hüdavendigâr'ın gazavatını özetler. Osmanlıların Rumeli'ye geçişini, Edirne'nin fethini ve Kosova Meydan Muharebesi'nde I. Murad'ın şehâdetini derin bir hürmetle nakleder.

Yıldırım Bayezid devrindeki Niğbolu Zaferi (1396), Haçlı ordularının Tuna nehrinde imhası ve Anadolu beyliklerinin bir idare altında toplanması anlatılır. Ankara Savaşı ve akabindeki Fetret Devri buhranını Çelebi Mehmed'in dirayetiyle aşılışı mısralara dökülür.

Enverî, Osmanlıların Aydınoğulları'nın denizlerdeki gaza mirasını devralan yegâne meşru cihan devleti olduğunu vurgular.

Enverî, Sultan II. Murad devrini Osmanlı'nın askerî ve mânevî olgunluk dönemi olarak tasvir eder. Varna Muharebesi (1444) ve II. Kosova Zaferi (1448), şiir diliyle adeta bir zafernâme üslûbunda işlenir.

Şair, II. Murad'ın derviş-meşrep şahsiyetini, tahtı genç oğlu Mehmed'e bırakıp Manisa'da inzivaya çekilmesini, fakat devlet tehlikeye düşünce tekrar ordunun başına geçmesini takdirle yâd eder. Hacı Bayrâm-ı Velî ve Emir Sultan gibi kutubların Osmanlı gazilerine olan manevî himmeti mısralarda zikredilir.

Bu bölüm, Fatih Sultan Mehmed'in yetiştiği askerî ve siyasî iklimin arka planını aydınlatır.

Eserin nihai fasılları, Fatih Sultan Mehmed'in fetihlerine ve hâmisi Veziriazam Veli Mahmud Paşa'ya tahsis edilmiştir. İstanbul'un fethi, Enverî'nin mısralarında kâinatın yaratılışından beri beklenen mukaddes bir müjdenin zuhuru olarak takdim edilir.

Enverî, 1461 Trabzon Seferi, 1463 Bosna Seferi ve Ege adalarının fethini nakleder. Veziriazam Mahmud Paşa'nın hem ilim ehli bir şair hem de cenk meydanlarında orduları sevk eden bir kahraman olduğunu sitâyişle dile getirir. Eserin 1464-1465 yıllarında Mahmud Paşa'nın meclisinde okunması için telif edildiği mısralardan anlaşılır.

Bu fasıl, Fatih devri saray ve ordu ricâlinin zihniyet dünyasını ve sanat anlayışını yansıtır.

Düstûrnâme-i Enverî, filolojik ve denizcilik tarihi bakımından eşsiz bir lügat kıymetindedir. Eserde 14. ve 15. yüzyıl Türk denizciliğinde kullanılan yüzlerce teknik tabir yer alır: Çekdiri, kalyon, baştarda, kayık, sandal, kürek, yelken, seren, dümene, flama, lenger (çıpa), sığlık ve boğaz tabirleri.

Ayrıca Ege denizi, Marmara ve Akdeniz'deki adaların, burunların, limanların ve kalelerin o devirdeki Türkçe ve Rumca isimleri (toponimi) kaydedilmiştir: Sakız, Midilli, Sisam, İstanköy, Rodos, Girit, Eğriboz, Ayamavra, Benefşe ve Bozcaada.

Bu zengin coğrafî ve terminolojik muhteva, eseri Pîrî Reis'in Kitâb-ı Bahriye'sine zemin hazırlayan en kadim öncü metinlerden biri kılar.

Enverî'nin Düstûrnâme'si uzun asırlar kütüphanelerin tozlu raflarında saklı kalmış, 20. yüzyılın başında büyük Türk tarihçisi Mükrimin Halil Yinanç tarafından Paris Millî Kütüphanesi'ndeki yegâne yazma nüshasından keşfedilerek 1928'de ilim âlemine neşredilmiştir.

Eser, Fransız Bizantolog Paul Lemerle tarafından «L'Émirat d'Aydin, Byzance et l'Occident: Recherches sur La Geste d'Umur Pacha» başlığıyla devasa bir monografiye konu edilmiş ve Batı tarihçiliğinde Bizans-Türk deniz münasebetlerinin en mühim ana kaynağı kabul edilmiştir.

«Düstûrnâme olmasaydı, Türklerin Ege'deki ilk deniz fütûhâtı ve Gazi Umur Bey'in destansı şahsiyeti tarihin karanlıklarında kaybolup giderdi. Enverî, kılıcın fethettiğini kalemin mürekkebiyle ebedîleştirmiştir.»

Bugün Enverî'nin eseri, Türk denizcilik şuurunun, gazavat edebiyatının ve Osmanlı kuruluş tarihinin en parlak meş'alelerinden biri olarak Sihravemen Külliyâtı'nda yerini almıştır.