Emîr Ahmed Buhârî ve Nakşibendî İrfânı

FASIL I: Buhara'dan Semerkant ve Herat'a: Hâcegân Pınarının Doğuşu

İstanbul'un fethinden sonra payitahta Nakşibendiyye meşrebini taşıyan ve şehrin manevi dokusuna mühür vuran en büyük kutup, Seyyid Emîr Ahmed Buhârî (848-922 / 1444-1516) hazretleridir. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) pâk neslinden bir seyyid olarak İslâm irfanının beşiği Buhara'da dünyaya gelen Emîr Ahmed, ilk tahsilini ve hafızlığını burada tamamlamıştır.

Semerkant ve Herat havzalarında Hâce Ubeydullâh-ı Ahrâr ve Molla Câmî mekteplerinin feyizleriyle yoğrulan Emîr Ahmed, kalbindeki ilâhî cezbenin sevkiyle batıya, Anadolu'ya doğru hicret etmiştir.

FASIL II: Molla İlâhî'ye İntisap ve Simav Dağlarında Riyazet

Emîr Ahmed Buhârî, Anadolu'ya geldiğinde Kütahya Simav'a yerleşmiş bulunan Hâce Ubeydullâh-ı Ahrâr'ın büyük halifesi Şeyh Abdullah-ı İlâhî hazretlerine intisap etmiştir. Molla İlâhî, bu asil seyyidi derhal seyr-u sülûk potasına almış; Simav dağlarında çetin riyazetler ve nefis terbiyesiyle pişirmiştir.

Mürşidinin feyziyle zikr-i hafînin derinliklerine dalan Emîr Ahmed, "İlâhî ente maksûdî ve rıdâke matlûbî" (Allah'ım, maksûdum Sensin ve matlûbum Senin rızândır) zikrinin hakikatine vâsıl olmuş ve mürşidinin en kıymetli halifesi sıfatıyla İstanbul'a irşad için gönderilmiştir.

FASIL III: Ayvansaray Dergâhı: İstanbul'da İlk Nakşibendî Ocağı

Fatih Sultan Mehmed Han devrinin sonlarında İstanbul'a gelen Emîr Ahmed Buhârî, surların dibinde, sahabe-i kirâmın feyizleriyle nurlanmış Ayvansaray semtine yerleşerek ilk Nakşibendî zaviye ve dergâhını kurmuştur.

Dergâh, kısa zamanda medrese müderrislerinin, kadıların ve devlet ricâlinin sessizce akın ettiği bir irfan meclisine dönüşmüştür. Nakşibendîliğin vakar, ciddiyet, şeriata mutlak bağlılık ve gizli zikir esası, Osmanlı entelektüel muhitinde derin bir hayranlık uyandırmıştır.

FASIL IV: Zikr-i Hafî (Gizli Zikir): Kalbin Taşı Delen Sessiz İniltisi

Nakşibendiyye yolunun en mühim usûlü Zikr-i Hafî'dir. Dili damağa yapıştırıp nefesi tutarak, lafza-i celâli kalbin derinliklerine vurma ameliyesidir. Bu zikirde ses, nâra veya harici hareket yoktur; her şey bâtında, kalp ve letaif sahasında cereyan eder:

FASIL V: Hâcegân Kelimât-ı Kudsiyyesi: Zihinsel Saflığın 11 Prensibi

Emîr Ahmed Buhârî, talebelerine Şâh-ı Nakşibend hazretlerinin vaz' ettiği 11 kutsal kelimeyi harfiyen talim ettirmiştir:

• 1. Hûş der-Dem: Alınan ve verilen her nefeste uyanık olmak, gafletle nefes almamak.
• 2. Nazar ber-Kadem: Yürürken bakışlarını ayak uçlarına dikmek, harama ve lüzumsuz şeylere bakmamak.
• 3. Sefer der-Vatan: İnsanın kendi iç dünyasında seyahat ederek beşerî sıfatlardan melekî sıfatlara hicret etmesi.
• 4. Halvet der-Encümen: Zahiren halk içinde, bâtınen daima Hak ile baş başa olmak.
• 5. Yâd-kerd: Kalp ve dil ile kesintisiz zikir halinde bulunmak.
• 6. Bâz-geşt: Zikrin ardından daima Allâh'ın rızâsına iltica etmek.
• 7. Nigâh-dâşt: Kalbe gelen vesvese ve havâtırı kapıda bekçi gibi durdurup içeri sokmamak.
• 8. Yâd-dâşt: Hiçbir kelime ve aracı olmadan Zât-ı Bârî'yi daimi müşâhede hali.
• 9. Vukûf-ı Zamânî: Geçen her saniyenin muhasebesini yapmak.
• 10. Vukûf-ı Adedî: Zikir esnasında belirlenen sayılara riayet ederek dikkati toplamak.
• 11. Vukûf-ı Kalbî: Zikir esnasında kalbin hakikatine yönelip orayı ilâhî nurların iniş yeri bilmek.

FASIL VI: Fatih Sultan Mehmed ve II. Bâyezid ile Manevi Münasebetler

Fatih Sultan Mehmed Han, fetihten sonra kurduğu ilim başkentinde Emîr Buhârî'nin meclislerine bizzat teveccüh göstermiştir. Sultan II. Bâyezid Han ise Emîr Ahmed Buhârî'ye büyük bir hürmetle bağlanmış; Ayvansaray'daki zaviyenin yetersiz kalması üzerine Fatih Camii yakınlarında (bugünkü Fatih-Dramân mevkii) muazzam bir cami ve tekke inşa ettirerek şeyhe hediye etmiştir.

FASIL VII: Medrese ve Tekke Barışı: Ulemânın Dervişlerle Kaynaşması

Osmanlı'nın bu döneminde medrese ulemâsı ile tasavvuf ehli arasında zaman zaman baş gösteren ihtilaflar, Emîr Ahmed Buhârî'nin yüksek ilmi, fıkhî vukûfiyeti ve edebi sayesinde tamamen sulha kavuşmuştur. Şeyhülislâm Zenbilli Ali Efendi ve İbn Kemâl Paşa gibi devrin zirve fakihleri, Emîr Buhârî'nin dergâhını ziyaret eder ve onun manevi sohbetlerinden feyz alırlardı.

FASIL VIII: Halifesi Mahmûd Lâmiî Çelebi ve Nakşî Edebiyatı

Emîr Ahmed Buhârî'nin en meşhur halifelerinden biri, "Şairler Sultanı" unvanıyla anılan Bursalı Lâmiî Çelebi'dir. Lâmiî Çelebi, Molla Câmî'nin meşhur evliyâ tezkîresi Nefehâtü'l-Üns'ü Türkçeye tercüme ve şerh ederek Nakşibendî irfânını Osmanlı edebiyatının zirvesine taşımıştır.

FASIL IX: Râbıta-i Şerîfe ve Kalp Aynasının Saflaştırılması

Nakşibendiyye yolunda müridin mürşid-i kâmilin kalbine teveccüh etmesi olan Râbıta, Emîr Buhârî ekolünde "şahsı putlaştırmak" değil; Peygamber Efendimiz'e (s.a.v.) kadar uzanan nûr silsilesine bağlanarak feyz almak olarak tarif edilmiştir. Şeyhin kalbi bir ayna, müridin kalbi ise o aynadan yansıyan ilâhî nurların alıcısıdır.

FASIL X: Emîr Buhârî Türbesi ve İstanbul'un Manevi Muhafızlığı

922 (1516) senesinde Hakk'a yürüyen Seyyid Emîr Ahmed Buhârî hazretleri, Fatih'teki dergâhının hazîresindeki türbesinde medfundur. İstanbul halkı asırlardır başı sıkıştığında, kalbi daraldığında Emîr Buhârî'nin türbesine koşarak zikr-i hafînin sekînet ve huzuruna sığınmaktadır.