Ebû Yûsuf el-Kindî ve Risâle fi'l-Akl: Akıl Felsefesi, Kognitif Şifa ve Kederden Kurtulma Terapisi Külliyâtı

İslâm düşünce tarihinde 'Feylesûfü'l-Arab' (Arapların Filozofu) unvanıyla anılan Ebû Yûsuf Ya'kūb b. İshâk el-Kindî (v. 252/866 civarı), İslâm medeniyetinde felsefe (felsefe-i ûlâ) disiplinini başlatan ilk büyük mütefekkirdir. Soylu Kindî kabilesine mensup olan filozof, Kûfe'de doğmuş, tahsilini Bağdat'ta tamamlayarak Abbâsî halifeleri Me'mûn ve Mu'tasım-Billâh dönemlerinde Beytülhikme'nin ilmî reisi olmuştur.

Kindî'nin büyüklüğü, Grekçe ve Süryaniceden yapılan tercümeleri bizzat tashih edip Arapçanın felsefî kavram dağarcığını (ıstılahat) sıfırdan kurmasından ileri gelir. 'Mevcut, felsefe, madde, sûret, akıl, nefis, illiyyet' gibi yüzlerce temel felsefe terimi Kindî'nin kalemiyle İslâm literatürüne mal olmuştur.

«Nereden gelirse gelsin, isterse bize uzak ve zıt kavimlerden ulaşsın, hakikatin güzelliğini benimsemekten ve onu iktisap etmekten asla utanmamalıyız. Zira hakikat arayıcısı için hakikatten daha değerli ve yüce hiçbir şey yoktur.» — el-Kindî, Fî'l-Felsefeti'l-Ûlâ

Kindî sadece teorik metafizikle yetinmemiş; aklın doğasını incelediği Risâle fi'l-Akl ile insan kederini tedavi etmeyi amaçlayan Risâle fî Def'i'l-Ahzân eserleriyle insan zihnini ve psikolojisini derinden tahlil etmiştir.

Aristoteles'in De Anima (Kitâbü'n-Nefs) adlı eserinin üçüncü kitabında kısaca ve muğlak biçimde değindiği akıl nazariyesi, Helenistik dönemde Afrodisyaslı İskender (Alexander of Aphrodisias) tarafından şerh edilmişti. Ancak bu teoriyi İslâm felsefesinde ilk defa bağımsız ve berrak bir risale halinde formüle eden filozof el-Kindî olmuştur.

Kindî'nin Risâle fi'l-Akl'ı (Akıl Üzerine Risale), bilginin nasıl meydana geldiğini, soyut kavramların zihinde nasıl teşekkül ettiğini ve insan aklının aşkın bir ilkeden nasıl feyiz aldığını inceler. Kindî, bilgi sürecini pasif bir duyumculuktan çıkarıp, zihnin aktif bir arınma ve aydınlanma süreci olduğunu ortaya koyar.

Bu küçük fakat yoğun risale, kendisinden sonra gelen Fârâbî, İbn Sînâ, İbn Rüşd ve hatta Ortaçağ Latin skolastiğinde Thomas Aquinas'a kadar uzanacak muazzam bir 'Akıl Risaleleri' geleneğinin fitilini ateşlemiştir.

Kindî, Risâle fi'l-Akl'da aklı dört temel mertebeye ayırır. Bu dörtlü taksimat, İslâm felsefe geleneğinin standart epistemolojik şablonu haline gelmiştir:

1. el-Aklü'llezî bi'l-Kuvve (Heyûlânî / Potansiyel Akıl): İnsanın doğuştan getirdiği, henüz hiçbir bilgiyle dolmamış saf öğrenme kabiliyetidir. Tıpkı üzerine henüz hiçbir yazı yazılmamış beyaz bir levha (tabula rasa) gibidir.
2. el-Aklü'llezî bi'l-Meleke (Kazanılmış / Meleke Halindeki Akıl): İnsanın ilk kavramları ve temel mantık aksiyomlarını (mesela 'bütün parçadan büyüktür' ilkesini) kavradığı, bilgiyi zihninde hazır bir meleke olarak tuttuğu aşamadır.
3. el-Aklü'llezî bi'l-Fiil (Fiilî Akıl): Zihinde potansiyel olarak bulunan bilginin, o anda bizzat düşünülüp işletildiği, tefekkürün bilfiil cereyan ettiği uyanık durumdur.
4. el-Aklü'l-Fa'âl (Aktif / Faal Akıl): İnsan zihninin dışında, aşkın ve mücerred olan, insan aklındaki potansiyel bilgiyi fiiliyata çıkaran ilâhî nur kaynağıdır.

Kindî epistemolojisinin en can alıcı noktası Akl-ı Fa'âl kavramıdır. İnsan zihnindeki potansiyel akıl, kendi kendine nasıl bilfiil hale gelir? Kindî bunu meşhur 'Güneş ve Göz' analojisiyle açıklar:

Gözde görme kabiliyeti vardır; eşyada ise renkler mevcuttur. Ancak karanlık bir odada ne göz görebilir ne de renkler zuhur edebilir. Dışarıdan bir Güneş ışığı geldiği anda, hem göz bilfiil gören hem de eşyanın rengi bilfiil görünen hale gelir. İşte Akl-ı Fa'âl, manevî akıllar âleminde parlayan bir güneş gibidir:

«Akl-ı Fa'âl, insan nefsinde bilfiil mevcut olmayan akledilir suretleri (el-ma'kūlât) zihne feyiz yoluyla aktaran, daima uyanık ve zâtı gereği bilfiil olan ilk mücerred cevherdir.» — el-Kindî

İslâmî tefekkürde bu Akl-ı Fa'âl, melekût âleminin reisi olan Rûhu'l-Kudüs (Hz. Cebrâîl) mertebesiyle özdeşleştirilmiş ve vahiy ile felsefî ilhamın ortak kaynağı olarak telakki edilmiştir.

Kindî, bilginin kaynağını tahlil ederken duyusal idrak (el-hiss) ile aklî idrak (el-akl) arasındaki ontolojik farkı titizlikle vurgular:

• Duyusal İdrak: Duyu organlarıyla gerçekleşir. Tikeldir (cüz'î), değişkendir, maddîdir ve nesnesi yok olduğunda idraki de kaybolur. Göz sadece şu somut 'bu zeytin ağacını' görür.
• Aklî İdrak: Soyutlama (tecrid) yoluyla gerçekleşir. Tümeldir (küllî), sabittir, maddeden münezzehtir ve ebedîdir. Akıl, bütün ağaçların ortak mahiyeti olan 'ağaçlık' tümelini kavrar.

Kindî'ye göre insanın hakiki saadeti, geçici duyusal suretlerin kölesi olmaktan kurtulup, aklî tümel hakikatlerin ebedî temaşasına yükselebilmesindedir. Bu epistemolojik ayrım, onun ahlâk ve psikoterapi felsefesinin de temelini oluşturur.

Kindî'nin tıp ve ahlâk sahasındaki en parlak mücevheri, Risâle fî Def'i'l-Ahzân (Kederleri Yok Etme Çaresi) adlı eseridir. Bu metin, günümüz modern psikiyatrisinde uygulanan Bilişsel Davranışçı Terapi'nin (CBT / Cognitive Behavioral Therapy) tarihteki ilk eksiksiz ve sistematik örneğidir.

Kindî esere kederin (hüzün) tanımıyla başlar:

«Hüzün; sevilen şeylerin yitirilmesinden veya arzulanan şeylere ulaşılamamasından kaynaklanan nefisânî bir elemdir.» — Risâle fî Def'i'l-Ahzân

Filozof kederin bedenî değil, zihinsel bir 'hata' olduğunu savunur. Biz şeylerin bizatihi kendisinden dolayı değil, o şeylere yüklediğimiz yanlış anlamlar ve gerçek dışı beklentiler yüzünden acı çekeriz. Eğer zihindeki bu yanlış inanç kalıpları akıl yoluyla tashih edilirse, keder kendiliğinden buharlaşır.

Kindî, insanın kedere düşmesine sebep olan psikolojik mekanizmaları üç temel yanılsamada tespit eder:

1. Mülkiyet Yanılsaması: İnsan elindeki malı, sağlığı, makamı veya sevdiklerini kendi mülkü sanır. Oysa bunlar mülk sahibinin (Cenâb-ı Hakk'ın) insana geçici olarak emanet ettiği âriyettir. Emanetçi, mal sahibi emanetini geri istediğinde üzülür veya öfkelenirse, bu onun ahmaklığındandır.
2. Değişmezlik Talebi: Oluş ve bozuluş (kevn ve fesâd) âleminde yaşayan insan, maddî nesnelerin sonsuza dek değişmeden kalmasını ister. Maddeden ölümsüzlük beklemek, ateşten soğutmasını istemek gibidir; tabiatına zıt bir beklenti mutlaka hayal kırıklığı doğurur.
3. Kaybettiklerine Odaklanıp Eldekileri Unutma: İnsan elinden çıkan tek bir nimet için yas tutarken, hâlâ sahip olduğu binlerce sıhhat ve afiyet nimetine karşı nankörlük eder.

Kindî, bu zihinsel çarpıtmaları fark eden bir kimsenin, kederin pençesinden anında kurtulacağını kanıtlar.

Kindî keder terapisi için çok meşhur bir alegori anlatır: Gemi Yolculuğu Meseli.

Bir gemi kıyıya yanaşır ve yolcular su ve ihtiyaç temini için karaya çıkar. Akıllı yolcular ihtiyaçlarını hızla karşılayıp gemideki en güzel yerleri kapmak için hemen dönerler. Bazı yolcular ise adadaki güzel deniz kabuklarını, renkli taşları ve çiçekleri toplamakla meşgul olur; kucakları dolduğu için ağırlaşır, gemiye geç kalır ve ancak ambarda dar yerler bulabilirler. Üçüncü bir grup ise adanın güzelliklerine dalarak gemiyi tamamen kaçırır ve vahşi hayvanlara yem olur.

«İşte dünya bir adadır, hayat bir gemi yolculuğudur. Karşılaştığımız dünya malları ise toplanıp taşınması yük olan deniz kabukları gibidir. Onları yanımıza alıp götüremeyeceğimize göre, kalbimizi onlara bağlayıp asıl sefere yabancılaşmak aklın iflasıdır.» — el-Kindî

Kindî, Stoacıların 'kontrol edebildiklerimiz ve edemediklerimiz' ayrımını İslâmî tevekkül ve rızâ anlayışıyla birleştirerek, insanın elinde olmayan şeyler için kederlenmesinin akıl dışı olduğunu gösterir.

Kindî'ye göre ruh, bedenin bir arazı veya fonksiyonu değildir; bizatihi kaim, basit, bölünmez ve manevî bir cevherdir. Beden ise ruhun bu dünyadaki aleti ve geçici kafesidir. Ruh bedende bulunduğu müddetçe maddî ihtiyaçların gürültüsüyle kirlenir.

Hakiki kurtuluş ve ebedî saadet, aklî arınma (katarsis) ile mümkündür. Zihnini şehvet ve keder prangalarından kurtaran nefs, daha bu dünyadayken melekût âleminin pencerelerini aralar. Ölüm vaki olduğunda ise, ağır yüklerinden kurtulmuş bir kuş gibi saf akıllar âlemine uçar:

• Ölüm bir yok oluş değil, ruhun kendi asıl vatanına dönüşüdür.
• Akıllı bir insan ölümden korkmaz; bilakis ölüm, zindanın kapısının açılmasıdır.
• Kederi yok etmenin nihai ilacı, fâni dünyaya misafir, bâkî âleme ehil olduğunu idrak etmektir.

Ebû Yûsuf el-Kindî'nin açtığı çığır, İslâm medeniyetinin düşünce ufkunu geri dönülmez biçimde genişletmiştir. Onun ardından gelen Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd, Kindî'nin inşa ettiği kavramsal temel üzerinde yükselmiştir:

• Fârâbî: Kindî'nin dörtlü akıl tasnifini geliştirerek Risâle fi'l-Akl adıyla kendi şaheserini telif etmiştir.
• İbn Miskeveyh: Tehzîbü'l-Ahlâk eserinde Kindî'nin keder terapisi ve nefs psikolojisi tahlillerini aynen iktibas etmiştir.
• Ortaçağ Avrupası (Alkindus): Cremonalı Gerard tarafından Latinceye çevrilen De Intellectu (Akıl Üzerine) ve De Somno et Visione (Uyku ve Rüya Üzerine) risaleleri, Paris ve Oxford üniversitelerinde Albertus Magnus ve Roger Bacon gibi düşünürlerin başucu kaynağı olmuştur. Kardinal Gerolamo Cardano, Kindî'yi insanlık tarihinin en büyük 12 dâhisinden biri olarak ilan etmiştir.

Kindî, aklın ışığıyla kederin karanlığını boğan ve felsefeyi nefsin şifa yurduna dönüştüren abidevî bir kutuptur.