Muhyiddîn el-Kâfiyeci ve el-Muhtasar fî İlmi’t-Târîh: Tarih Metodolojisi, Usûl Felsefesi ve İlimler Tasnifi Külliyâtı

Muhyiddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Süleyman b. Sa'd b. Mes'ûd er-Rûmî el-Kâfiyeci (788-879 / 1386-1474), Anadolu'nun kadîm şehri Bergama'da (bugünkü İzmir) dünyaya gelmiş büyük bir müfessir, usûlcü, dilci ve tarih metodoloğudur.

Tahsiline memleketinde başlamış, ardından Amasya, Kırım, Tebriz ve Şam üzerinden Memlük hilâfetinin merkezi Kahire'ye hicret etmiştir. İbnü'l-Hâcib'in nahiv klasiği el-Kâfiye'yi talebelerine ve ulemaya o kadar derin vukufla, mukayeseli şerhlerle okutmuştur ki, devrin ilim muhitlerinde hürmetle 'Kâfiyeci' lakabıyla anılmıştır.

Kâfiyeci'nin yerleştiği 15. yüzyıl Kahiresi; İbn Hacer el-Askalânî, Aynî, Sehâvî ve İbn Tağrıbirdî gibi ilim devlerinin ders okuttuğu bir altın çağ yaşıyordu. Kâfiyeci, bu rekabetçi ortamda üstün mantık, felsefe ve kelâm bilgisiyle temayüz etmiştir.

Memlük Sultanı Hoşkadem ve el-Melikü'l-Eşref Kayıtbay devirlerinde Kahire'nin en prestijli ilmî makamlarından biri olan Şeyhûniyye Hânkâh ve Medresesi şeyhliğine getirilmiştir. Sultanlar mühim devlet meselelerinde ve şer'î istişarelerde bizzat onun hücresine gelerek duasını ve fetvasını almıştır.

Kâfiyeci'nin dünya ilim tarihine en özgün hediyesi, 867 (1463) yılında kaleme aldığı el-Muhtasar fî İlmi't-Târîh adlı eseridir. İslâm dünyasında tarih kitapları asırlardır yazılıyor olmasına rağmen, tarihin bizzat kendisini müstakil bir ilim dalı olarak ele alan, onun usûl ve metodolojisini felsefî olarak kuran ilk müstakil eser budur.

İbn Haldun Mukaddime'sinde tarihin iç mantığını ve sosyolojisini tahlil etmişken; Kâfiyeci, usûl-i fıkıh ve mantık ilimlerinin metodolojisini tarihe uyarlayarak 'tarih usûlü' (historiyografi) ilmini sistemleştirmiştir.

Kâfiyeci, klasik mantık disiplinine sadık kalarak tarihi dört temel illet (mâddî, sûrî, fâil, gâî) üzerinden tanımlar. Ona göre tarihin konusu 'zamanın tayini, geçmiş zamanın halleri ve dünya ahvalinin dönüşümüdür'.

Tarihin gayesi ise 'geçmiş milletlerin ve peygamberlerin hallerini bilerek ibret almak, yeryüzünde fitneden kaçınmak ve ahiret saadetine hazırlanmaktır'. Tarihin sırf bir hikâye veya masal (esâtîr) olmadığını, bilakis şeriatın ahkâmını ve peygamberlerin risaletini doğrulayan zarurî bir aklî ilim olduğunu ispatlamıştır.

İbn Haldun, tarihe dışarıdan bir felsefeci ve devlet adamı gözüyle bakarak 'asabiyet' ve 'umrân' kanunlarını keşfetmiştir. Kâfiyeci ise tarihe içeriden bir usûlcü, kelâmcı ve fakih gözüyle bakarak 'rivayetin sıhhati, zamanın tayini ve haberin epistemolojik değeri' üzerinde yoğunlaşmıştır.

Kâfiyeci, tarihin fıkıhtaki nesih ve mensuh ahkâmını, peygamberlerin bi'set tarihlerini ve senetlerin ittısâlini belirlemedeki vazgeçilmez rolünü ortaya koyarak tarihi dinî ilimlerin meşru ve zorunlu bir temeli haline getirmiştir.

Kâfiyeci, bir tarihçinin sahip olması gereken vasıfları hadis rical tenkidindeki 'cerh ve ta'dîl' kriterlerine bağlar. Ona göre tarihçi; dürüst (âdil), hafızası sağlam (zâbıt), mezhep veya hânedan taassubundan arınmış ve tarafsız olmalıdır.

Tarihçinin menfaat temini veya korku saikiyle gerçeği tahrif etmesini büyük bir hıyanet ve günah sayar. Kaynakları körü körüne taklit etmek yerine aklî imkân ve mantıkî tutarlılık süzgecinden geçirmeyi şart koşmuştur.

Kâfiyeci, tarihe salt dünyevî olaylar zinciri olarak bakmaz. Kur'ân-ı Kerîm'deki 'Yeryüzünde gezin de yalanlayanların akıbeti nasıl oldu görün' (Âl-i İmrân, 137) âyetini tefsir ederek tarihin ilahî sünnetullâhın tecellîgâhı olduğunu söyler.

Zulümle yükselen imparatorlukların yıkılışı, adaletle hükmeden hükümdarların ebedî hayırla yâd edilişi tarihin değişmez ahlâkî kanunlarıdır. Dolayısıyla tarih okumak, kalbi uyanık tutan yüksek bir tefekkür ve ibret ibadetidir.

Kâfiyeci sadece tarihçi değil; mantık, tefsir ve usûl sahalarında yüzü aşkın eserin müellifidir. et-Teysîr fî Kavâidi İlmi't-Tefsîr adlı eseri, tefsir usûlünün temel kurallarını matematiksel bir berraklıkla özetler.

Ayrıca el-Envâr fî İlmi'l-İstihkâr gibi felsefî risalelerinde mantığın kıyas ve burhan bahislerini İslâm akidesiyle uzlaştırmıştır. Onun ilim anlayışı, her bilginin bir usûle (metoda) dayanması gerektiği fikri üzerine kuruludur: 'Usûlsüz vusûl olmaz'.

İslâm dünyasının en velûd allâmesi Celâleddîn es-Süyûtî, Kâfiyeci'nin en seçkin talebesidir. Süyûtî, Kâfiyeci'nin meclislerine on dört yıl boyunca kesintisiz devam etmiş ve eserlerinde ondan 'Şeyhunâ ve üstâzünâ' (Şeyhimiz ve üstadımız) diye sitayişle bahsetmiştir.

Süyûtî'nin tefsir usûlüne dair yazdığı meşhur el-İtkān fî Ulûmi'l-Kur'ân ve tarih metodolojisine dair eş-Şemârîh fi't-Târîh eserleri, Kâfiyeci'nin geliştirdiği formülasyonların doğrudan bir devamı ve şerhidir.

Kâfiyeci, Osmanlı'nın kuruluş asırlarında Anadolu irfan havzasının yetiştirip Kahire gibi İslâm dünyasının kalbine armağan ettiği abidevi bir şahsiyettir. Anadolu Türkçesiyle düşünen, Arapçayı belagatin zirvesinde kullanan bir kültür mimarıdır.

Onun tarih felsefesi, modern çağda Franz Rosenthal gibi Batılı şarkiyatçılar tarafından da 'İslâm historiyografisinin en olgun ve sistemli metni' olarak takdir edilmiştir. Kâfiyeci, tarihe usûlün ve hikmetin ruhunu üfleyen müstesna bir muallimdir.