Ebû Bekir el-Kaffâl eş-Şâşî: Mehâsinü'ş-Şerîa, Mâverâünnehir İrfanı, Fıkhın Bâtınî Hikmetleri ve Zühd Külliyâtı

İslâm medeniyetinin doğu ufuklarında, Seyhun (Sirderya) ve Ceyhun (Amuderya) nehirlerinin suladığı Mâverâünnehir havzası, hicrî dördüncü asırda hem fıkhî muhakemenin hem de tasavvufi zühdün zirve yaptığı mübarek bir ilim beşiğidir. Bu coğrafyanın kuzey sınırında yer alan Şâş (bugünkü Taşkent), bozkırların sertliğiyle vahyin letafetini mezceden büyük şahsiyetler yetiştirmiştir. İşte bu şahsiyetlerin başında 'el-Kaffâlü'l-Kebîr' unvanıyla maruf Ebû Bekir Muhammed b. Ali b. İsmâil eş-Şâşî hazretleri gelir.

Kaffâl eş-Şâşî, Mâverâünnehir'den çıkıp Bağdat, Kûfe, Basra, Şam ve Hicaz'a uzanan devasa bir rıhle (ilim yolculuğu) gerçekleştirmiştir. O devrin en büyük Şâfiî fakihlerinden Ebû İshak el-Mervezî ve meşhur muhaddis İbn Huzeyme gibi otoritelerden feyiz almış; ardından memleketine dönerek Taşkent ve Semerkant'ta İslâm fıkhının ve irfanının temel sütunlarını dikmiştir. O, Şâfiî mezhebinin Horasan ve Mâverâünnehir'deki en büyük imamı kabul edilmiştir.

Kaffâl eş-Şâşî'nin büyüklüğü, sadece ahkâm fıkhını vukufla bilmesinde değil; Şeriat'ın her bir emrinin ve nehyinin altında yatan ezelî hikmetleri, insan fıtratını arındıran bâtınî sırları keşfetmesindedir. O, zâhir fıkhını kuru bir şekilcilikten kurtarıp kalbi dirilten bir marifetullaha dönüştüren hikmet ehli bir mürşiddir.

Tarih ve tabakât kaynakları, Ebû Bekir eş-Şâşî'nin gençliğinde kilit yapımı ve demircilik zanaatıyla meşgul olduğunu, akıllara durgunluk veren bir maharetle öyle ince, küçük ve sanatlı kilitler imal ettiğini naklederler ki, onun yaptığı kilitleri başka hiçbir ustanın açması mümkün olmazdı. Ancak bu zâhirî kilit ustalığı, onun ruhunda çok daha derin bir yangının kıvılcımını tutuşturmuştur.

Menkıbeye göre bir gün, çarşıda yaptığı harika bir kilidi sergilerken, yanından geçen bir fıkıh meclisindeki talebelerin hocalarından dinledikleri bir âyet tefsiri kulağına çarpar. O an kalbine şu ilahi ilham doğar: 'Ey Muhammed! Sen madenlerin ve demirlerin kilitlerini yapıp açmakta mahirsin; lakin insanların nefislerine ve kalplerine vurulmuş gaflet kilitlerini neyle açacaksın? Asıl maharet, gönül kilitlerini vahyin anahtarıyla açmaktır!'

Bu manevi uyanış üzerine Kaffâl, demirci tezgâhını derhal terk ederek otuz yaşından sonra ilim tahsiline başlamış; inanılmaz bir aşk, cehd ve riyazetle kısa sürede asrının en büyük allâmesi ve ârifi mertebesine yükselmiştir. O, demiri döver gibi nefsini riyazetle dövmüş; nihayetinde kalplerin şüphe ve şehvet kilitlerini açan bir hikmet anahtarına dönüşmüştür.

Ebû Bekir el-Kaffâl eş-Şâşî'nin İslâm düşünce tarihine kazandırdığı en abidevi şaheser, şüphesiz Mehâsinü'ş-Şerîa fî Furû'i'ş-Şâfiiyye (Şeriatın Güzellikleri ve Hikmetleri) isimli eseridir. Bu eser, İslâm felsefesi ve fıkhında 'Hikmet-i Teşrî' ve 'Makâsıdü'ş-Şerîa' (dinin nihai gayeleri) sahasında kaleme alınmış ilk ve en parlak başyapıttır.

Kaffâl eş-Şâşî bu eserinde, mülhidlerin ve şüphecilerin 'Dindeki ibadetler ve yasaklar nedensiz, keyfî emirlerden ibarettir' şeklindeki hezeyanlarını çürütmüştür. O, Allah Teâlâ'nın Hakîm isminin tecellisi olarak Şeriat'ın hiçbir hükmünün hikmetsiz ve maslahatsız olmadığını; her bir emrin kulun dünyevi huzurunu ve uhrevi saadetini temin eden muazzam bir güzellik ve adalet barındırdığını felsefi ve irfanî bir derinlikle ispat etmiştir.

Şâşî'ye göre Şeriat, insan fıtratına dışarıdan vurulmuş bir pranga değil; insanın en kâmil mertebeye ulaşması için ilahi rahmet tarafından çizilmiş mükemmel bir kozmik nizam ve ruhi rehabilitasyon projesidir. Şeriat'ın zâhirindeki her kural, bâtında bir kemâlât kapısını aralar.

Mehâsinü'ş-Şerîa'da abdest ve taharet ahkâmı incelenirken, Kaffâl eş-Şâşî'nin irfanî derinliği bütün haşmetiyle tezahür eder. O, suyun sadece derideki toz ve teri temizleyen fiziki bir akışkan olmadığını; suyun lâtif cevheriyle kalpteki nefsani kirleri yıkayan ilahi bir lütuf olduğunu beyan eder.

Kaffâl der ki: Elleri yıkamak, dünyalık haram ve şüpheli kazançlara el uzatmaktan vazgeçmektir. Ağzı çalkalamak (mazmaza), gıybet, yalan ve lüzumsuz kelâmdan lisanı temizlemektir. Yüzü yıkamak, mahlûkattan utanma ve Hâlık'a karşı hayâ nûrunu tazelemektir. Kolları dirseklere kadar yıkamak, amel defterini sağ elden almaya layık bir gayret kuşanmaktır. Başı meshetmek, kibir ve gurur düşüncelerini silip aklı ilahi vahye teslim etmektir. Ayakları yıkamak ise sırat-ı müstakîm üzerinde sabitkadem olma niyazıdır.

Bu bâtınî şuurla alınan bir abdest, insan aurasını melekûtî bir zırh gibi kuşatır. Kaffâl, taharetsiz yapılan ibadetin ruhsuz bir ceset gibi olduğunu; kalbî taharetle birleşmeyen zâhirî abdestin ise hakiki mânâda kulu Hakk'ın divanına çıkartamayacağını ihtar eder.

Kaffâl eş-Şâşî'nin namaz tefekkürü, İbnü'l-Arabî ve Gazâlî'den asırlar önce namazın ontolojik bir mîrac olduğunu ortaya koyan zirve bir tefekkürdür. Ona göre namaz, kulun mülk âleminden melekût ve ceberût âlemlerine doğru adım adım yükseldiği mukaddes bir seferdir.

Namazdaki 'Kıyâm', kâinattaki dağların, ağaçların ve dimdik duran meleklerin zikrini temsil eder; kul kıyamda elif gibi dimdik durarak nefsin hevalarına karşı kıyam eder. 'Rükû', hayvanatın ve boyun eğen mahlûkatın zikridir; kul rükûda belini bükerek mutlak kudret sahibi olan Melik-i Zülcelâl karşısında kendi kibir kalesini yerle bir eder.

'Secde' ise yaratılışın en zirve noktasıdır. Secdede kul, yaratıldığı toprağa en şerefli uzvu olan alnını koyarak mutlak bir 'yokluk' (fenâ) yaşar. Kaffâl der ki: 'Secde, kulun 'Ben yokum, sadece Sen varsın' itirafıdır. İşte bu sebeple kulun Rabbine en yakın olduğu an secde anıdır.' Teşehhüd (ka'de-i ahîre) ise mîracdan dönen kulun Resûlullah'ın (s.a.v.) cemalinde tahiyyât, salavat ve tayyibât ile ebedi selamete ermesidir.

Oruç ibadetinin hikmetini şerh ederken Kaffâl eş-Şâşî, açlığın ve susuzluğun bir eziyet değil, nefs canavarını ehlileştiren en tesirli manevi ameliyat olduğunu vurgular. İnsan, karnı doyduğu ve şehveti tatmin olduğu müddetçe firavunlaşmaya meyillidir. Oruç, insanı birkaç saat içinde acziyetini iliklerine kadar hissettiren bir fakr makamına indirir.

Kaffâl'e göre oruç tutan kul, meleklerin sıfatıyla ahlaklanır; zira melekler yemez, içmez ve günah işlemezler. Midesini yemekten alıkoyan kul, kulağını gıybetten, gözünü haramdan, kalbini ise sû-i zandan men etmedikçe hakiki oruca eremez. Oruç, kulun kalbindeki ilahi nurları emen nefsani dumanı dağıtır.

Zekât ise mülkiyet putunu parçalayan ilahi kılıçtır. Kaffâl, insanın malına karşı duyduğu hırsı 'ikinci bir putperestlik' olarak görür. Zekât vermek, malın kırkta birini fakire vermekle kalmayıp, o malın hakiki sahibinin Allah olduğunu ikrar etmektir. İnfak eden kul, cimrilik ve dünya hırsı prangasından azad olur; malı arınır, bereketi semavatı kuşatır.

Kaffâl eş-Şâşî'nin Mehâsinü'ş-Şerîa'daki Hac tahlili, hac menâsikinin baştan sona bir 'ölüm ve yeniden diriliş' provası olduğunu gözler önüne serer. İhrama girmek, dünyevi makam, servet, elbise ve imtiyazları soyunup doğrudan kefene bürünmektir. Mîkāt sınırında her insan çıplak ve eşittir.

Kâbe'nin etrafında tavaf etmek, Arş-ı A'zam'ın etrafında dönen Kerrûbiyyûn meleklerinin ve galaksilerdeki yıldızların ilahi cazibe merkezine doğru akışına iştirak etmektir. Tavaf eden sâlik, kendi benliğini bir pergel gibi Kâbe'nin merkezine sabitleyip mâsivânın etrafında dönmeyi bırakır; sadece Tevhid'in etrafında döner.

Arafat vakfesi, mahşer gününün dehşetli toplanışıdır. Milyonlarca insanın aynı feryatla 'Lebbeyk' demesi, Sûr borusu üflendiğinde kabirlerinden fırlayan insanların Hakk'ın huzuruna çıkışını remzeder. Müzdelife'de toplanan taşlar ve Mina'da şeytan taşlama ise, insanın içinde gizlenen vesvese, kibir ve şehevî iblisleri tek tek vurup katletmesidir. Kurban ise Hz. İbrâhîm'in teslimiyetiyle nefsi kurban etmektir.

Ebû Bekir el-Kaffâl eş-Şâşî, Mâverâünnehir geleneğinde fıkıh ile tasavvufun birbirinden asla ayrılamaz iki ikiz kardeş olduğunu vazeden en büyük önderdir. O, İmam Mâlik'in meşhur 'Kim tasavvuf öğrenir de fıkıh öğrenmezse zındık olur; kim fıkıh öğrenir de tasavvuf öğrenmezse fâsık olur; her ikisini cem eden ise hakikate erer' sözünü hayatının rehberi kılmıştır.

Kaffâl, Şeriat'ın zahiri kurallarını bilmeyen bir sâlikin yaşayacağı keşif ve vecd hallerinin şeytani bir istidrâca dönüşebileceği hususunda şiddetli uyarılarda bulunmuştur. Ameli sağlam bir fıkhî zemine oturmayan hiçbir hal muteber değildir. Ancak buna mukabil, kalbi arındırmayan, huşû ve ihlastan mahrum kalan kuru bir fıkıhçılığın da insanı kibir ve riyâ batağına sürükleyeceğini belirtmiştir.

Onun meclisinde yetişen fakihler, aynı zamanda geceleri gözyaşlarıyla seccadelerini ıslatan zâhidlerdi; yetiştirdiği sûfîler ise Şeriat'ın helal ve haram sınırlarını kılı kırk yararcasına gözeten fıkıh âlimleriydi. Bu muazzam denge, daha sonra İmam Gazâlî'nin İhyâ'sında meyve verecek olan nebevî terkibin tohumlarını atmıştır.

İslâm tarihinin en büyük biyografi ve tabakât müellifleri, Ebû Bekir el-Kaffâl eş-Şâşî'den sitayişle ve derin bir hürmetle bahsetmişlerdir. Târîhu Nîsâbûr müellifi Hâkim en-Nîsâbûrî, onun asrının Şâfiî imamı, hadislerin sened ve metinlerini en iyi bilen allâmesi ve duaları müstecâb olan büyük bir veli olduğunu kaydeder.

Büyük fıkıh tarihçisi Ebû İshak eş-Şîrâzî Tabakātü'l-Fukahâ'da Kaffâl için: 'O, Mâverâünnehir'in iftiharıdır; fıkıhta, usûlde, kelâmda ve zühdde eşi benzeri az bulunan bir dağdır' ifadesini kullanır. Tâceddin es-Sübkî ise Tabakātü'ş-Şâfiiyyeti'l-Kübrâ'da onun zühdüne, adaletine ve bâtınî firasetine dair sayfalar dolusu menkıbe nakleder.

Semerkant, Buhara ve Merv âlimleri, çözemedikleri en çetrefilli fıkhî ve tasavvufi müş Killeri Taşkent'e, Kaffâl eş-Şâşî'ye gönderirlerdi. Onun verdiği fetvalar, sadece hukuki bir hüküm değil, aynı zamanda fetvayı soranın kalbine sekînet veren bir irfan mektubu mahiyetindeydi. Taşkent halkı onu sadece bir âlim değil, şehirlerini manevi afetlerden koruyan bir kutup olarak telakki etmiştir.

Bugün modern dünya, hukuku sadece güç dengelerinin ve seküler menfaatlerin çatıştığı mekanik bir kurallar yığını olarak görmektedir. Ruhundan, ahlakından ve ilahi gayesinden koparılmış yasalar, insanlığa adalet yerine bürokratik bir soğukluk ve manevi bir çöküş getirmektedir. İşte bu buhran çağında Ebû Bekir el-Kaffâl eş-Şâşî'nin Mehâsinü'ş-Şerîa doktrini, insanlığın aradığı en büyük adalet ve şifa reçetesidir.

Kaffâl bize öğretir ki, ilahi hükümler insanı ezmek için değil, onu nefsinin zulmünden ve mahlûkatın köleliğinden kurtarmak için vazedilmiştir. Şeriat'ın her bir emri, adaletin, merhametin ve insan haysiyetinin muhafazasıdır. Hükmün zâhirine riayet eden fert cemiyeti korur; bâtınındaki hikmeti idrak eden fert ise kendi ebedi ruhunu kurtarır.

Taşkent'in ulu kilitçisi Kaffâl eş-Şâşî'nin mirası, modern çağın zihin kilitlerini açacak, kalpleri ilahi hikmetin güzelliğiyle yeniden buluşturacak bir meşaledir. Onun sesi, asırlar ötesinden yankılanarak bize fıkhın bir aşk, şeriatın ise bir rahmet ve hikmet ummanı olduğunu hatırlatmaktadır.