Sultânü'l-Ulemâ el-İzz b. Abdüsselâm: Kavâ'idü'l-Ahkâm, Şeceretü'l-Ma'ârif ve Makâsıd Külliyâtı

İslâm tarihinin en celâdetli, müstakil fikirli ve muhalled âlimlerinden biri olan Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz b. Abdüsselâm b. Ebi'l-Kâsım es-Sülemî ed-Dımaşkî (hicrî 577-660 / miladî 1181-1262); fıkıh, usûl, tefsir ve tasavvuf sahalarında çığır açmış, çağdaşları ve ardılları tarafından ittifakla Sultânü'l-Ulemâ (Âlimlerin Sultanı) unvanıyla taçlandırılmıştır.

Şam'da doğup büyüyen İbn Abdüsselâm, Şam Emeviyye Camii'nin ilim halkalarında İbn Asâkir, Seyfeddin el-Âmidî ve Cemâleddin el-Harasânî gibi usûl ve hadis devlerinin rahle-i tedrisinde yetişmiştir. Gençliğinde derin bir fakirlik çekmiş, geceleri caminin kandillerinde ders mütalaa etmiştir. Lakin o, dünyevî mevki ve saray ihsanlarına asla iltifat etmemiş; Dımaşk hâkimi el-Melikü'l-Eşref ve el-Melikü's-Sâlih İsmâil'in Haçlılara kaleler peşkeş çekmesine karşı Emeviyye minberinden kükreyerek cihad fetvası vermiş ve hapsedilmiştir.

Hapisten çıktıktan sonra Mısır'a hicret eden İbn Abdüsselâm, Kahire'de Eyyûbî ve Memlûk sultanlarının dahi karşısında titrediği bir adalet ve vakar timsali olmuştur. Moğol istilasına karşı Ayn Câlût zaferini hazırlayan ruhanî ve siyasî zemini bizzat o kurmuş; Memlûk beylerinin köle statüsünde olduklarını ve beytülmâle satılmadan ordu komutanı olamayacaklarını ilan ederek dünya tarihinde eşi benzeri görülmemiş bir hukukî ictihad sergilemiştir.

İbn Abdüsselâm'ın İslâm hukuk felsefesine hediye ettiği en abidevi şaheser, iki ciltten müteşekkil Kavâ'idü'l-Ahkâm fî Mesâlihi'l-Enâm (İnsanların Maslahatları Açısından Hükümlerin Esasları) adlı eseridir. Bu kitap, daha sonra Şâtıbî'nin el-Muvâfakât'ında kemâle erecek olan Makâsıdü'ş-Şerîa (İslam Hukukunun Gayeleri) teorisinin ana omurgasını ve felsefî temellerini atmıştır.

İbn Abdüsselâm bu eserinde, dinin bütün emir ve yasaklarının tek bir küllî gayeye matuf olduğunu ispat eder: Kulların dünya ve ahiret maslahatlarını temin etmek (celb-i menâfi) ve onlardan her türlü fesat ve zararı defetmek (def-i mefâsid). Ona göre Allah Teâlâ, kullarının ibadetlerine muhtaç olmadığı gibi, onların günahlarından da müteessir olmaz; binaenaleyh bütün şer'î hükümler doğrudan doğruya mahlukatın salah ve saadetine yöneliktir.

Eser, maslahatların ve mefsedetlerin hiyerarşisini kurar: Zarûriyyât (hayatî zorunluluklar), Hâciyyât (ihtiyaçlar) ve Tahsîniyyât (güzelleştirici tamamlayıcılar). İki maslahat çatıştığında en büyüğünün tercih edilmesi, iki mefsedet karşılaştığında ehven-i şerre rıza gösterilmesi kaidelerini yüzlerce fıkhî misalle ve felsefî tahlille temellendirir.

Sultânü'l-Ulemâ sadece bir fıkıh otoritesi değil; aynı zamanda kalbin inceliklerini, nefsin derecelerini ve marifetullahın sırlarını keşfetmiş büyük bir ariftir. Bu sahadaki en zarif ve derin eseri Şeceretü'l-Ma'ârif ve'l-Ahvâl ve Sâlihi'l-Akvâl ve'l-A'mâl (Marifetler, Haller, Salih Sözler ve Ameller Ağacı) adını taşır.

İbn Abdüsselâm bu eserinde dini, kökleri semaya uzanan, dalları kalplere ferahlık veren, meyveleri ise ahlakî kemâlât olan muazzam bir ağaç (şecere) metaforuyla tasvir eder. Ağacın kökleri: Allah'ın Zâtı, Sıfatları ve Esmâ-i Hüsnâ'sının marifetidir. Ağacın gövdesi: Kalp amelleri (havf, recâ, muhabbet, rıza, ihlas, tevekkül). Ağacın dalları: Zahirî ibadetler ve adalet. Meyveleri ise: İhsan mertebesi ve kurbiyyet tecellîleridir.

Bu eser, tasavvuf ile fıkhın nasıl etle tırnak gibi olduğunu gösterir. İbn Abdüsselâm'a göre kalbinde Allah korkusu ve muhabbeti kök salmayan bir fakihin fetvası kuru bir kabuktan ibarettir; şeriatın sınırlarına riayet etmeyen bir sûfînin vecdi ise bir seraptan farksızdır.

Tarihî kaynaklarda ve Şa'rânî'nin et-Tabakâtü'l-Kübrâ'sında nakledildiğine göre İbn Abdüsselâm, Mısır'a ilk geldiğinde sûfîlerin semâ ve vecd hallerine karşı ihtiyatlı ve mesafeli bir tavır takınmıştı. Zira devrin bazı sahte mütekaddim dervişleri şeriata aykırı haller sergiliyordu.

Lakin o, Mısır'a teşrif eden büyük kutub Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî (k.s.) hazretlerinin meclisine bizzat gidip onun Kur'an ve Esmâ tefsirlerini, marifetullah sohbetlerini dinledikten sonra hayret ve hayranlık içinde kalmıştır. İbn Abdüsselâm meclisten çıkarken talebelerine şöyle demiştir: 'Ey cemaat! Hakiki ilim ve marifet işte buradadır. Biz lafızlarla uğraşıyoruz, onlar ise hakikatin bizzat kendisini yaşıyorlar!'

Bu tarihten sonra Sultânü'l-Ulemâ, İmam Şâzelî'nin en samimi dostu ve hâmisi olmuş; Şâzelî'nin Hizbü'l-Bahr virdini bizzat okumuş ve talebelerine tavsiye etmiştir. Şâzelî hazretleri de İbn Abdüsselâm'a derin bir hürmet beslemiş, onun fıkhî fetvalarını şeriatın nûru olarak addetmiştir.

İbn Abdüsselâm'ın dâhice teliflerinden biri de Kur'an belâgatı ve mecaz felsefesi üzerine kaleme aldığı el-İşâre ile'l-Îcâz fî Ba'di Envâ'i'l-Mecâz (Mecaz Türlerinde Îcâzın İşaretleri) adlı eseridir. Müellif bu eserinde Kur'an-ı Kerim'in lafzî kuruluşu ile manevî derinliği arasındaki mucizevi irtibatı inceler.

Ona göre Kur'an'daki mecazlar, istiareler ve kinayeler sadece edebî birer süs değildir; insan zihninin doğrudan kavrayamayacağı melekûtî ve gaybî hakikatleri idraSecondly, mülk âleminde ete kemiğe büründüren ilahî tenezzül mertebeleridir. Cenab-ı Hakk'ın arşa istivası, yedullah (Allah'ın eli), vechullah gibi müteşâbih âyetleri, hem tecsim ve teşbihten tenzih ederek hem de ta'tile düşmeden Ehl-i Sünnet ve irfan metodolojisiyle tevil etmiştir.

Eser aynı zamanda, fıkhî istinbatlarda dilin ve lafız delaletlerinin (hâs, âmm, müşterek, müevvel) nasıl tayin edici bir rol oynadığını gösteren bir şaheserdir. Kur'an'ın edebî i'câzı, onun ahkâmının ebediyetinin en sarsılmaz teminatıdır.

İbn Abdüsselâm Şâfiî mezhebine mensup olmakla birlikte, hiçbir zaman körü körüne bir taklitçi olmamıştır. O, mutlak ictihad derecesine ulaşmış bir fakih olarak mezhep taassubunu şiddetle reddetmiş; 'Delil neredeyse benim mezhebim odur' nebevî şiarını hayatına tatbik etmiştir.

Kendi mezhebinin imamı olan İmam Şâfiî'nin bazı ictihadlarını dahi daha kuvvetli bir hadis veya açık bir maslahat gördüğünde terk etmekten çekinmemiştir. Bu hür ve muhakkik tavır, devrin taklit batağına saplanmış medrese ulemasını sarsmış ve fıkhî tefekküre taze bir can suyu vermiştir.

Sultânü'l-Ulemâ, fetvalarında zamanın ve mekânın değişmesiyle örf ve maslahata dayalı hükümlerin de değişebileceğini (tebeddülü'l-ahkâm bi-tebeddülü'z-zaman) açıkça savunmuş; böylece İslâm fıkhının donuk bir kanunlar yığını değil, yaşayan ve insanlığın dertlerine derman olan dinamik bir adalet nizâmı olduğunu ispat etmiştir.

İbn Abdüsselâm, makam ve mevkilerin zirvesinde bulunmasına, sultanların onun bir tek sözüyle tahttan inip çıktığı bir nüfuza sahip olmasına rağmen; hayatının son anına kadar dervişane bir sadelik ve fakr içinde yaşamıştır.

Evinde kuru ekmek ve zeytinyağından başka yiyecek bulunmadığı günlerde bile, kapısına gelen muhtaçlara üzerindeki cübbeyi çıkarıp veren bir sehâvet (cömertlik) sahibiydi. Sultanların gönderdiği altın ve hediyeleri derhal beytülmâle veya fakir talebelere dağıtır, kendi nefsine bir dirhem dahi ayırmazdı.

Talebelerine verdiği en mühim ahlak dersi: 'İlmi dünyalık kazanmak, hükümdarlara yaranmak veya halkın teveccühünü celbetmek için tahsil eden kimse, kendi eliyle cehennem ateşini satın almıştır' ikazıydı. O, ilmin izzetini şahsî menfaatlerine kurban etmeyen hakiki bir vâris-i enbiyâ idi.

İbn Abdüsselâm, itikatta Ehl-i Sünnet vel-Cemaat'in Eş'arî mektebinin en yılmaz savunucularındandır. Şam'da bulunduğu yıllarda, Allah Teâlâ'ya cisim, mekân ve yön isnat eden Hanbelî aşırıları (Mücessime ve Müşebbihe) ile büyük teolojik münazaralara girmiştir.

Bu münazaraların neticesinde kaleme aldığı el-Mülha fî İ'tikâdi Ehli'l-Hakk (Hak Ehlinin Akidesine Dair Muhtasar) isimli risalesi, ilahî tenzihin şaheser bir beyannamesidir. İbn Abdüsselâm, Allah'ın zamandan, mekândan, cihetten ve mahlukatın sıfatlarından münezzeh olduğunu aklî ve naklî burhanlarla ispat etmiştir.

Dımaşk sultanı el-Eşref'in huzurunda cereyan eden münazarada sultan, İbn Abdüsselâm'ın celâdeti ve bürhanları karşısında hayran kalmış ve onun akidesinin bizzat İslâm'ın saf inancı olduğunu tasdik ederek Şam'da bu akidenin dışında ders verilmesini yasaklamıştır.

Hicrî 656 (miladî 1258) yılında Bağdat'ın Hülâgû Han tarafından yerle bir edilip Abbâsî hilafetinin yıkılmasından sonra, Moğol orduları Suriye'yi istila ederek Mısır kapılarına dayanmıştı. İslâm dünyası tarihinin en karanlık varoluş kriziyle karşı karşıyaydı.

İşte bu felaket anında Kahire'de ümmetin manevî direniş meşalesini yakan şahıs İzz b. Abdüsselâm olmuştur. Memlûk Sultanı Seyfeddin Kutuz, savaşa girmek için halktan ağır vergiler toplamak istediğinde İbn Abdüsselâm saraya yürümüş ve tarihi fetvasını vermiştir: 'Sultanlar ve kumandanlar altın eğerlerini, mücevherli kılıçlarını ve harem ziynetlerini beytülmâle teslim edip halkla eşit hale gelmedikçe, fakir fukaradan bir tek kuruş vergi alamazsınız!'

Sultan Kutuz ve kumandanlar bu fetva karşısında boyun eğerek bütün şahsî servetlerini orduya bağışlamışlardır. Neticede 658/1260 yılında Ayn Câlût mevkiinde Moğol ordusu tarihte ilk defa hezimete uğratılmış ve İslâm medeniyeti yok olmaktan kurtarılmıştır. Bu zaferin hakiki mimarı, İbn Abdüsselâm'ın ahlakî ve manevî adaletiydi.

Hicrî 660 yılının Cemâziyelevvel ayında Kahire'de seksen üç yaşında dar-ı bekâya irtihal eden İzz b. Abdüsselâm'ın cenazesine yüz binlerce insan iştirak etmiştir. Cenaze alayını kaleden seyreden Memlûk Sultanı Zâhir Baybars gözyaşları içinde şöyle demiştir: 'İşte saltanatım bugün kemâle erdi! Zira eğer bu ihtiyar şeyh halka bana karşı ayaklanın deseydi, tahtım bir günde yerle bir olurdu!'

İbn Abdüsselâm'ın bıraktığı miras, asırlar boyu İslâm hukukunun ve tasavvufunun vicdanı olmuştur. Şehâbeddin el-Karâfî gibi dâhi talebeleri onun maslahat ve furûk metodunu zirveye taşımış; Şâtıbî, İbn Hacer ve Süyûtî onun eserlerini tebcil etmiştir.

Modern dünyada adalet, insan hakları, çevre bilinci ve hukuk felsefesi arayışında olan insanlık için İbn Abdüsselâm'ın Kavâ'id'i ve Şecere'si tükenmez bir membadır: Adaletsiz kanun zulüm, aşksız ibadet yük, marifetsiz hayat ise gaflettir.