İstahrî ve Kitâbü'l-Mesâlik ve'l-Memâlik: İslâm Kartografyası, Yedi İklim ve Ticaret Yolları Külliyâtı

4. (miladî 10.) yüzyıl, İslâm coğrafyacılığının salt kuru menzil mesafelerinden ibaret posta rehberlerini aşarak; yeryüzünü haritalarla tasvir eden, halkların sosyolojisini, iktisadi üretimini ve kültürel dokusunu kaydeden 'tasvirî coğrafya' zirvesine ulaştığı çağdır. Bu büyük atılımın merkezinde, Ebû Zeyd el-Belhî'nin kurduğu ve İslâm bilim tarihinde Belhî Ekolü (el-Medresetü'l-Belhiyye) veya İslâm Atlası geleneği olarak anılan kartografik mektep yer alır. Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed el-İstahrî (ö. 346/957 civarı), bu ekolün en büyük seyyahı, haritacısı ve kurucu teorisyenidir.

Fars bölgesinin kadim şehri İstahr'da doğan müellif, ömrünü İslâm dünyasının doğusundan batısına uzanan devasa coğrafyayı adım adım katetmeye adamıştır. Hint Okyanusu kıyılarından Hazar Denizi'ne, Bağdat ve Şam'dan Mısır ve Kuzey Afrika çöllerine kadar uzanan seyahatleri sırasında bizzat gözlemlediği şehirleri, kaleleri, nehirleri ve ticaret yollarını kaydetti. İndus Nehri havzasında bir diğer büyük coğrafyacı İbn Havkal ile karşılaşması ve haritalarını karşılıklı müzakere ederek tashih etmeleri, İslâm bilim tarihinin en zarif entelektüel dayanışma sahnelerinden biridir.

"Kitabımı kaleme alırken yalnızca rivayetlere veya eski risalelere istinat etmedim; bizzat ayak bastığım, iklimini soluduğum, şehirlerini ve nehirlerini gözlerimle müşahede ettiğim diyarları zikrettim. Maksadım, İslâm memleketlerinin suretini ve mesâlikini (yollarını) aklıselim sahiplerine bir ayna gibi arz etmektir." — İstahrî, Kitâbü'l-Mesâlik ve'l-Memâlik

Bu fasılda İstahrî'nin seyahat felsefesi, Kur'ân-ı Kerîm'deki 'Yeryüzünde gezip dolaşın' (Sîrû fi'l-arz) emrinin riyazî ve görsel bir tefsiri olarak incelenmektedir.

İstahrî'nin şaheseri Kitâbü'l-Mesâlik ve'l-Memâlik (Yollar ve Ülkeler Kitabı), aynı zamanda Suverü'l-Ekālîm (İklimlerin Suretleri / Haritaları) adıyla da maruftur. Eserin en devrimci niteliği, metnin haritaların bir tefsiri olarak kurgulanmasıdır. İstahrî'de harita metne eklenmiş bir süs değil; kitabın asıl gövdesidir ve yazılı fasıllar haritadaki geometrik işaretleri açıklamak üzere tertip edilmiştir.

Eser tam 21 adet renkli harita ihtiva eder:

• 1 Adet Genel Dünya Haritası (Sûretü'l-Arz): İslâm dünyasını merkez alan, güneyi üstte, kuzeyi altta gösteren kadim İslâm oryantasyonunda dairesel cihan haritası.
• 3 Adet Deniz Haritası: Fars Denizi (Basra Körfezi ve Hint Okyanusu), Rûm Denizi (Akdeniz) ve Taberistan Denizi (Hazar / Bahr-i Hazer).
• 17 Adet Bölgesel İklim Haritası: Arabistan Yarımadası, Mağrib, Mısır, Şam, Cezîre, Irak, Hûzistan, Fars, Kirman, Sind, Ermeniyye-Azerbaycan, Cibal (İran dağlık bölgesi), Deylem, Taberistan, Cürcan, Horasan ve Mâverâünnehir haritaları.

Bu kartografik sistem, yeryüzünü keyfî sınırlara göre değil; tabii havzalara, su yollarına ve iklim kuşaklarına göre parçalara ayıran modern bölgesel coğrafya metodunun atasıdır.

İstahrî'nin haritaları, modern topoğrafik haritalardan farklı olarak, belirli geometrik ve şematik sembolizme dayanır. Haritalarda dağlar birbirine geçmiş balık sırtı veya zincir halkaları şeklinde, nehirler kıvrımlı mavi şeritler halinde, çöller kırmızı-sarı benekli alanlar, şehirler ise dairesel altın veya kırmızı kalelerle temsil edilir.

Bu şematik kartografyanın arkasında yatan geometrik prensipler şunlardır:

1. Kıble Merkezli Oryantasyon: İslâm haritalarında Güney yönü daima üstte (tepede), Kuzey altta, Doğu solda ve Batı sağda yer alır. Bunun sebebi, Mekke-i Mükerreme ve Kâbe-i Muazzama'nın dünyanın manevî merkezi ve kıblesi olarak haritanın üst kısmında hürmetle konumlandırılması arzusudur.
2. Menzil ve Mesafe Orantısı: Şehirler arasındaki mesafeler fersah ve 'merhale' (bir günlük kervan yürüyüşü) cinsinden hesaplanarak haritaya işlenmiştir. Bir tüccar veya posta ulakı haritaya baktığında bir menzilden diğerine kaç günde varacağını derhal idrak edebilirdi.
3. Su Yollarının Stratejik Ağları: Dicle, Fırat, Nil, Ceyhun (Amu Derya) ve Seyhun nehirlerinin tarımsal sulama ve gemi taşımacılığındaki kilit düğümleri harita üzerinde vurgulanmıştır.

İstahrî'nin harita geometrisi, bilginin görselleştirilmesi ve harita üzerinden stratejik karar alma sanatının 10. yüzyıldaki en kusursuz örneğidir.

İstahrî, Antik Babil, İran ve Helenistik coğrafyadan intikal eden Yedi İklim (Heft Kişver) nazariyesini İslâmî bir çerçevede yeniden yorumladı. Yeryüzünün meskûn olan kuzey yarımküresi (rub'-ı meskûn), ekvatordan kutuplara doğru enlemesine uzanan yedi paralel iklim kuşağına ayrılır.

İstahrî'ye göre bu iklimlerin özellikleri şöyledir:

• 1. ve 2. İklim (Aşırı Sıcak Kuşak): Ekvatora yakın bölgeler; Sudan, Habeşistan ve Güney Hindistan. Aşırı sıcak sebebiyle canlıların mizacı kurudur, medeniyet inşası güçtür.
• 3., 4. ve 5. İklim (İtidal ve Medeniyet Kuşağı): Arabistan, Irak, Şam, Fars, Horasan, Akdeniz havzası ve Mâverâünnehir. Havanın, suyun ve toprağın en mutedil olduğu, peygamberlerin zuhur ettiği, büyük felsefe ve ilim merkezlerinin kurulduğu kâinatın gözbebeği iklimler.
• 6. ve 7. İklim (Aşırı Soğuk Kuşak): Kuzey stepleri, Slav ve Türk diyarlarının kuzey sınırları. Aşırı soğuk sebebiyle tabiat sert, yaşam çetindir.

İstahrî, insanların ahlâkî ve fiziksel karakterlerinin yaşadıkları iklim kuşağıyla (hava sıcaklığı, nem oranı ve güneş ışınlarının geliş açısı) doğrudan irtibatlı olduğunu belirterek çevresel determinizm ve antropolojik coğrafyanın öncülüğünü yapmıştır.

Kitâbü'l-Mesâlik ve'l-Memâlik, 10. yüzyıl dünya küresel ticaretinin en canlı ve detaylı ekonomik envanteridir. İstahrî, bir bölgeyi anlatırken salt coğrafi şekillerle yetinmez; o bölgenin madenlerini, tarımsal mahsullerini, dokuma sanayiini, ithalat ve ihracat kalemlerini titizlikle listeler.

Eserde incelenen başlıca ticaret omurgaları:

• Büyük İpek Yolu (Horasan ve Mâverâünnehir Hattı): Bağdat ve Rey'den başlayıp Nişabur, Merv, Buhara, Semerkant ve Fergana üzerinden Çin sınırına ulaşan kervan yolları. Semerkant kâğıdı, Buhara ipekleri, Fergana demiri ve pamuklu kumaşların sevkiyat noktaları.
• Baharat Yolu ve Fars Denizi (Basra-Siraf Hattı): Basra ve Sîrâf limanlarından kalkıp Umman, Hindistan, Seylan ve Çin'e (Kanton) uzanan deniz aşırı ticaret filoları. İnciler, fildişi, baharat, ipek ve porselen ticareti.
• Kürk ve Amber Yolu (Hazar ve İdil Hattı): Hazar Denizi ve Volga nehri boyunca kuzey ormanlarına, Bulgarlara ve Ruslara uzanan balmumu, kürk ve kılıç ticareti.

İstahrî'nin bu iktisadi verileri, İslâm coğrafyacılığının aynı zamanda tüccarlar, kervanbaşılar ve devlet hazinesi için hazırlanmış pratik bir küresel rehber olduğunu ortaya koyar.

İstahrî'nin eserindeki en zengin, ayrıntılı ve coşkun fasıllar; müellifin anavatanı olan Fars bölgesi ile İslâm medeniyetinin doğu kalesi olan Mâverâünnehir (Sogdiyana) tasvirleridir. Müellif, Fars diyarının kalelerini, ateşgedelerini, nehirlerini, kabilelerini ve her bir şehrin su kaynaklarını mikro-coğrafi bir hassasiyetle anlatır.

Mâverâünnehir bahsinde ise İstahrî, bölgenin bereketini ve adaletini övgüyle tasvir eder: "Horasan ve Mâverâünnehir halkı kadar dinine bağlı, cömert, misafirperver ve ilme hürmetkâr bir kavim yeryüzünde az bulunur." Semerkant'ın Sogd nehri (Zerefşân) kıyısındaki bağlarını, Buhara'nın kanallarını ve Sâmânîler devrinin mamur şehir nizamını adeta bir tablo gibi çizer.

Bu fasıllar, Orta Asya ve İran tarihinin 10. yüzyıldaki etnik, toponomik ve kentsel durumunu aydınlatan birincil elden en kıymetli vesika niteliğindedir.

İstahrî'nin coğrafya anlayışında şehir, tabiat ile medeniyetin düğüm noktasıdır. Her bir şehrin surları, kapıları, cuma camii, çarşıları, mahalleleri ve yönetim sarayı (dârü'l-imâre) ayrı ayrı kaydedilmiştir. Ancak İstahrî'yi devrinin diğer yazarlarından ayıran en mühim hususiyet, su mühendisliğine ve hidrolik yapılara verdiği ehemmiyettir.

Eserde yer alan mühendislik tahlilleri:

1. Kehriz ve Karız Sistemleri (Yeraltı Su Kanalları): İran ve Orta Asya kurak yaylalarında dağ eteklerinden şehirlere su getiren yeraltı kemerlerinin inşası, kuyu aralıkları ve su dağıtım hisseleri.
2. Bentler ve Su Saatleri: Merv şehrindeki Murgab nehri bendi ve suyun kanallara eşit paylaştırılması için kurulan 'mikyâs' (su terazisi) memurları ve nöbet sistemi.
3. Sarnıçlar ve Kale Su Havzaları: Çöl ortasındaki kervansarayların kubbeli sarnıçları (âb-enbâr) ve kuşatmalara karşı kalelerin gizli kuyu teşkilatları.

İstahrî bu kayıtlarıyla, İslâm medeniyetinin çöl ve kuraklık coğrafyasını su mühendisliğiyle nasıl yeşerttiğini tarihî bir delil olarak tescillemiştir.

Belhî mektebinin en büyük gücü, statik kalmayıp seyyahların karşılıklı tenkit ve tashihleriyle sürekli güncellenen dinamik bir bilimsel havza olmasıdır. İstahrî'nin eserini devralan İbn Havkal (ö. 367/977'den sonra), Kitâbü Sûreti'l-Arz'ı kaleme alırken İstahrî'nin kitabını ve haritalarını temel zemin olarak kabul etti.

İbn Havkal seyahatnamesinde İstahrî ile karşılaşmasını şöyle nakleder: "İstahrî ile karşılaştığımda bana haritalarını gösterdi ve 'Fars haritamı dikkatle incelemişsin, ancak Sind haritamda bazı müphem noktalar var, bunları kendi müşahedelerinle ıslah et' dedi. Ben de onun haritalarını tashih ettim, o da benim notlarımı takdirle tasdik etti."

Daha sonra gelen Şemseddin el-Makdisî (el-Mukaddesî) de İstahrî'nin harita düzenini ve iklim taksimatını inceleyerek kendi şaheseri Ahsenü't-Tekāsîm'de bu mirası zirveye taşımıştır. Bu üçlü silsile (Belhî - İstahrî - İbn Havkal - Makdisî), İslâm biliminde akran denetimi (peer-review) ve saha araştırmasının en seçkin örneğidir.

İstahrî'nin haritacılık ekolü, sadece Doğu İslâm dünyasında kalmamış; Sicilya Norman Krallığı sarayında Şerîf el-İdrîsî'nin (1100-1165) çizdiği meşhur dünya haritası Tabula Rogeriana'ya doğrudan zemin teşkil etmiştir. İdrîsî, iklim kuşaklarını ve harita lejantlarını oluştururken İstahrî'nin çizim prensiplerini Avrupa coğrafyasına aktarmıştır.

Osmanlı devrinde ise İstahrî'nin eseri Türkçeye tercüme edilmiş ve saray nakkaşhânesi tarafından nefis minyatürlü haritalarla çoğaltılmıştır. Pîrî Reis, Ali Macar Reis ve Kâtip Çelebi gibi büyük Osmanlı denizcileri ve coğrafyacıları, İslâm coğrafya mirasını incelerken İstahrî'nin metinlerini ve menzil kayıtlarını başvuru kaynağı olarak kullanmışlardır.

Bugün Topkapı Sarayı, Süleymaniye ve Leiden kütüphanelerinde muhafaza edilen İstahrî yazmaları, minyatür sanatıyla kartografik geometrinin harmanlandığı eşsiz görsel sanat şaheserleri olarak kabul edilmektedir.

İstahrî'nin coğrafyacılığı, mekanik bir arazi ölçümünden ibaret değildir; derin bir tevhîdî ve irfânî şuura dayanır. İstahrî'ye göre yeryüzü, Cenâb-ı Hakk'ın celâl ve cemâl sıfatlarının tecellî ettiği, dağlarıyla sabitlenmiş (revâsiye), nehirleriyle can bulmuş muazzam bir ilâhî meşherdir.

Harita çizmek, bu ilâhî meşherin intizamını ve tenasübünü idrak etme, beşeriyete yeryüzündeki faniliğini ve seyr ü sülûkunu hatırlatma ameliyesidir. Seyyah, yeryüzünde adım atarken aslında kendi iç âleminin merhalelerini katetmekte; her bir iklim, nefsin farklı bir makamına ve tecellîsine ayna olmaktadır.

İstahrî'nin Kitâbü'l-Mesâlik ve'l-Memâlik'i, yeryüzünü ilimle mamur kılan, sınırları aşan kardeşlik ve ticaret ağları kuran, kâinatı hikmet nazarıyla okuyan İslâm medeniyetinin ebedî bir nişanesidir. Sihravemen Külliyâtı, bu büyük harita üstadını hürmetle selamlar.