İslâm tasavvuf tarihinde ruhanî tecrübeyi, keşif nurlarını ve rüya sembolizmini en derin tahlillere tâbi tutan Kübrevîye mektebinin büyük mürşidi Nûreddîn Abdurrahmân b. Muhammed el-İsferâyînî (639–717 / 1242–1317), Horasan'ın İsferâyin kasabasında dünyaya gelmiştir.

Necmeddîn-i Kübrâ ve Ahmed-i Cûrfânî silsilesinden hilafet alan İsferâyînî, ömrünün olgunluk devrini Bağdat'ta Sûfiyye Hankāhı'nda irşadla geçirmiştir. En meşhur talebesi, el-Urve li-Ehli'l-Halve müellifi büyük sûfî Alâüddevle-i Simnânî'dir.

İsferâyînî, İbnü'l-Arabî'nin nazari vahdet-i vücûd felsefesini Horasan tasavvufunun amelî halvet, zikir ve müşâhede terbiyesiyle mezcetmiş müstesna bir kutuptur.

İsferâyînî'nin başyapıtı olan Kâşifü'l-Esrâr, sâlikin seyr u sülûk esnasında müşahede ettiği manevî tecellîlerin anatomisini çıkarır. Eser, Simnânî'nin mürşidine yönelttiği derin manevî suallere verilen mektup-cevaplardan derlenmiştir.

İsferâyînî'ye göre tasavvufî terbiye, kesif maddî bedenden latif nûrânî bedene doğru bir urûc (yükseliş) ameliyesidir. Bu yükseliş esnasında sâlik, latifelerinin temizlenme derecesine göre gayb âleminden yansıyan nurları idrak eder.

Nurlar birer halüsinasyon veya vehim değil, letâifin arınmışlık seviyesini bildiren objektif melekût işaretleridir.

Kübrevî tasavvufunda İsferâyînî'nin en özgün katkısı, yedi nefis ve ruh mertebesi ile bunların tecellî ettiği renkler teorisini sistemleştirmesidir:

• Nefs-i Emmâre: Zulmet ve karanlık siyahlık; kesafet perdesi.
• Nefs-i Levvâme: Mavi nur; vicdan uyanışı ve pişmanlık dalgası.
• Nefs-i Mülhime: Kırmızı nur; aşk, cezb ve kalbî yangın ateşi.
• Nefs-i Mutmainne: Sarı nur; huzur, itminan ve istikamet mevkii.
• Nefs-i Râziye: Beyaz nur; rıza, teslimiyet ve arılık saflığı.
• Nefs-i Merziyye: Zümrüt yeşili nur; kudsî hayat, Hızır makamı ve ruhanî tazelik.
• Nefs-i Kâmile: Nûrü'l-Envâr (Siyah Nûr / Esved-i Nûrânî); renklerin ötesinde mutlak Zâtî tecellî ve vahdet hayreti.

Bu renkler skalası, modern psikolojideki derinlik bilincinin ve aura enerjilerinin tasavvufî irfana dayalı en eski ve dakik tasnifidir.

İsferâyînî, zikrin nefes kontrolüyle (habs-i nefes) icra edilen derunî boyutunu vazetmiştir. Zikir esnasında kalbin atış ritmi ile kelime-i tevhidin 'Lâ ilâhe illallâh' nağmeleri senkronize edilir.

Halvetteki sâlik, dış dünyanın seslerinden ve hayallerinden zihnini arındırdığında, önce iç kulakta arı vızıltısı veya su çağıltısı gibi 'hâtif' sesleri duyar; ardından kalp semasında parıldayan yıldızlar, aylar ve güneşler şeklinde foton nurları müşahede eder.

Mürşidin vazifesi, sâlikin bu nurlara takılıp kalmasını engellemek; suretlerden suretsiz Hakk'a doğru rehberlik etmektir.

İsferâyînî'nin talebesi Alâüddevle-i Simnânî ile yaptığı müzakereler, ileride İmâm-ı Rabbânî tarafından kemâle erdirilecek olan Vahdet-i Şühûd doktrininin ilk tohumlarını atmıştır.

İsferâyînî, müridinin vahdet-i vücûddaki bazı aşırı tevillere kaymasını engellemiş; Hakk ile halk arasındaki tenzih çizgisini titizlikle muhafaza etmiştir. 'Müşahede edilen birlik, sâlikin kalbinin vahdetidir; Hâlık ile mahlûkun zâtî ittihadı değildir' ilkesini tahkim etmiştir.

Bu denge, İslâm tasavvufunun şeriat ve istikamet dairesinde kalmasını sağlayan en muhkem surlardan biri olmuştur.