Şemseddin el-İbşîhî: el-Müstatraf fî Külli Fennin Müstazraf, İslâm Edebi, Ahlâk Felsefesi ve Hikmetler Külliyâtı

On beşinci yüzyıl Arap edebiyatı ve İslâm ahlâk kültürünün en sevilen simalarından biri olan Şehâbeddîn / Şemseddîn Ebü'l-Feth Muhammed b. Ahmed b. Mansûr el-İbşîhî el-Mahallî (1388-1446 civarı), Mısır'ın Nil deltasında verimli Fayyûm ve Garbiye havzasındaki İbşaveyh kasabasında doğmuştur. Babasından fıkıh, tefsir ve edebiyat tahsil eden İbşîhî, genç yaşta Kur'ân-ı Kerîm'i hıfzetmiş ve Şâfiî fıkhında derinleşmiştir. Kahire'de devrin büyük âlimlerinin meclislerine devam eden müellif, dünyevî makam ve mansıplardan uzak durarak memleketinde vaaz, irşad ve telif ile meşgul olmuş, zâhidâne bir ömür sürmüştür. Onun zihnî dünyası, bir yandan Kur'ân ve sünnetin takva ölçüleriyle diğer yandan kadim Doğu hikmetinin zengin edebî mirasıyla beslenmiş; böylece hem avamın hem havasın zevkle okuyacağı emsalsiz bir ahlâk ve edebiyat şaheseri vücuda getirmiştir.

İbşîhî'nin dünya kütüphanelerinde en çok istinsah edilen ve matbaanın icadından sonra en fazla basılan eserlerinden olan el-Müstatraf fî Külli Fennin Müstazraf (Her Zarif Sanattan Seçilmiş Güzellikler), tam 84 müstakil 'bâb'dan (bölümden) meydana gelen muazzam bir edebiyat ve ahlâk mecmuasıdır. İbşîhî mukaddimesinde eserin telif gayesini şöyle açıklar: İnsan nefsi tek bir mevzuyu sürekli okumaktan usanır; hikmet, edeb, nükte, şiir ve ibret levhaları birbiri ardınca terennüm edildiğinde ise ruh canlanır, idrak keskinleşir ve kalp ilâhî edeple ahlâklanır. Eser, Câhiz'in el-Beyân ve't-Tebyîn'i, İbn Kuteybe'nin Uyûnü'l-Ahbâr'ı, İbn Abdirrabbih'in el-Ikdü'l-Ferîd'i ve Râgıb el-İsfahânî'nin Muhâdarâtü'l-Üdebâ'sı gibi kadim edebiyat klasiklerinin özünü süzerek tek bir ciltte toplamış anıtsal bir antolojidir.

el-Müstatraf salt bir hikaye veya fıkra kitabı değil, temelinde sağlam bir tevhid ve ahlâk felsefesi barındıran irfanî bir mekteptir. Eserin ilk bâbları Allah'ın birliği, kâinattaki nizamı, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) ahlâkı, ihlas, takva, tevekkül, sabır, şükür ve rızâ makamlarına tahsis edilmiştir. İbşîhî her bahse mutlaka ilgili âyet-i kerîmeler ve sahih hadis-i şeriflerle başlar; ardından sahâbe-i kirâmın, tâbiînin ve büyük mutasavvıfların menkıbeleriyle konuyu müşahhas hale getirir. Müellifin nazarında 'edeb'; kulun Rabbiyle, Peygamberiyle, kendi nefsiyle ve bütün mahlûkatla olan münasebetini ilâhî rızâ ve adalet dairesinde tanzim etmesidir.

el-Müstatraf, İslâm ve Şark dünyasının asırlar boyunca imbikten süzülmüş en veciz hikmetlerini, atasözlerini (emsâl ve darb-ı meseller) ve kelâm-ı kibârını ihtiva eder. Lokmân Hekîm'in oğluna nasihatleri, Hz. Ali'nin (k.v.) Nehcü'l-Belâga'sındaki hikmet incileri, Hasan-ı Basrî'nin dünyayı yeren mektupları, Sokrat, Eflâtun ve Aristo gibi kadim filozoflara atfedilen ahlâkî aforizmalar eserde harmanlanmıştır. Bu hikmetler, insanın hayattaki fırtınalar karşısında nasıl sükûnet bulacağını, dostunu nasıl seçeceğini, sırrını kime emanet edeceğini ve zamanın kadrini nasıl bileceğini gösteren birer pusula vazifesi görür.

İbşîhî'nin eserde en çok üzerinde durduğu ve detaylandırdığı meselelerden biri de 'dilin âfetleri' (âfâtü'l-lisân) ve konuşma terbiyesidir. Sükûtun altından daha kıymetli bir ziynet olduğunu, çok konuşmanın hatayı artıracağını, yalan, gıybet, koğuculuk ve iftiranın ruhu çürüten bir zehir olduğunu âyet ve menkıbelerle ortaya koyar. Bunun yanında meclis âdâbı, misafirlik nezaketi, büyüklerin huzurunda oturup kalkma, muhatabın sözünü kesmeme, güzel dinleme sanatı ve edebî muhavere incelikleri eserde birer görgü kuralları kanunnâmesi gibi tanzim edilmiştir.

el-Müstatraf, klasik İslâm felsefesindeki dört ana fazileti (hikmet, şecaat, iffet ve bunların dengesi olan adalet) edebî misallerle işler. Hâtim-i Tâî'nin ve sahâbenin cömertlik destanları; sultanların adalet ve zulüm karşısındaki sınavları; Harun Reşîd ve Bermekîlerin ibret dolu yükseliş ve çöküşleri; kadıların rüşvete karşı gösterdiği tavizsiz dirayet ve yoksulların onurlu iffeti hikaye edilir. İbşîhî bu faziletleri teorik bir ahlâk kitabı kuruluğunda değil; okuyucunun gözünde canlanan canlı, nefes alan sahnelerle takdim eder.

el-Müstatraf'ı asırlar boyu halkın ve aydınların başucu kitabı kılan en neşeli hususiyet, eserdeki nükte, mizah ve latîfelerdir (mülah ve nevâdir). İbşîhî, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) 'Ruhları zaman zaman dinlendiriniz; zira ruhlar yorulunca körleşir' buyruğundan hareketle, kırıcı ve edepsiz olmayan zarif mizahın caiz ve faydalı olduğunu belirtir. Eserde Arap zekâsının kıvrak hazırcevaplıkları, asalakların (tufeylîler) yemek davetlerine sızma maceraları, ahmakların komik halleri, cömertlerle cimrilerin münakaşaları ve Harun Reşîd ile Behlül-i Dânâ arasındaki hikmetli diyaloglar okuyucunun yüzünde tatlı bir tebessüm bırakır.

İbşîhî eserinin bir kısmını da kozmolojiye ve tabiat tarihine ayırmıştır. Göklerin, yıldızların, burçların nizamı; denizlerin, nehirlerin (bilhassa Nil nehrinin bereketi ve taşkınları) esrarı; kuşların, vahşi hayvanların, karıncaların ve arıların şaşırtıcı yaratılış özellikleri anlatılır. Hayvanlar âlemi tasvir edilirken hem Kazvînî ve Câhiz gibi tabiat tarihçilerinin müşahedeleri aktarılır hem de hayvanların davranışlarındaki fedakarlık, sadakat ve ibret dersleri insan karakterine ayna olarak tutulur.

el-Müstatraf'ın gönüllere dokunan bâbları, aşk, muhabbet, vefa, firkat ve vuslat hallerine ayrılmıştır. İbşîhî Arap edebiyatının en meşhur Mecnûn-Leylâ, Cemîl-Büseyne ve Uzrî aşk (saf ve iffetli aşk) efsanelerini lirik şiirlerle terennüm eder. Ancak müellif bu dünyevî ve mecazî sevgide takılıp kalmaz; fâni suretlere duyulan aşkın, kâinatın Yaratıcısı olan Cemâl-i Mutlak'a (Allah'a) ulaşmak için bir köprü, bir basamak ve bir mektep olduğunu tasavvufî bir basiretle şerh eder.

Şemseddin el-İbşîhî'nin el-Müstatraf'ı, yazıldığı 15. yüzyıldan günümüze kadar İslâm dünyasında en geniş kitlelere ulaşan, Osmanlı Türkçesi başta olmak üzere pek çok dile tercüme edilen ve meclislerde zevkle okunan ölümsüz bir halk ansiklopedisi olmuştur. Eser, yüksek tefekkür ile halk terbiyesini, ciddiyet ile zarafeti, ibret ile tebessümü aynı potada eritebilmiş nadir şaheserlerdendir. İbşîhî, bu abidevî eseriyle İslâm medeniyetinin sadece kılıç ve fetihlerden değil; aynı zamanda engin bir gönül zenginliğinden, derin bir ahlâk şuurundan ve eşsiz bir estetik zarafetten ibaret olduğunu bütün dünyaya ilan etmiştir.