Ali el-Harrâlî: Miftâhu'l-Bâbi'l-Muglak, Hurûf Metafiziği ve Mîzân Tefsiri Külliyâtı

İslâm tefekkür tarihinin en derin, en özgün ve aynı zamanda en gizemli simalarından biri, hicrî yedinci asırda yaşamış olan Mağripli dâhi Ebû'l-Hasen Ali b. Ahmed b. Hasen et-Tücîbî el-Harrâlî el-Merrâküşî'dir (ö. 638 / 1240). Aslen Endülüs'ün Harrâle kasabasına mensup bir aileden gelen Harrâlî, Merrâküş'te doğup büyümüş; matematik, geometri, mantık, astronomi, tefsir ve tasavvuf sahalarında mutlak bir vukufla teçhiz edilmiştir.

Harrâlî, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî ve Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî hazretlerinin çağdaşıdır. Mağrip'teki Muvahhidler devletinin siyasî çalkantıları esnasında Doğu İslâm dünyasına rıhle etmiş; Mısır üzerinden Şam'a ve Hama'ya yerleşmiştir. Şam ve Hama havzasında kurduğu ilim halkalarında sadece zahirî âyet tefsiri değil; âyetlerin kelimeleri, kelimelerin harfleri ve harflerin fonetik-kozmolojik mizanları arasındaki akıl almaz matematiksel tenasübü şerhetmiştir.

Büyük tefsir müellifi Burhâneddin el-Bikâî (ö. 885/1480), meşhur Nazmü'd-Dürer tefsirinin ana usûlünü ve âyetler arasındaki tenasüp sırlarını bizzat Harrâlî'nin eserlerinden aldığını iftiharla belirtir. Bikâî, Harrâlî hakkında: 'O, Kur'an'ın nazmındaki ilahî geometriyi ve harflerin mizanını keşfeden asrın felsefe ve irfan imamıdır' der.

Harrâlî'nin metafizik sahasındaki en meşhur ve en esrarlı eseri Miftâhu'l-Bâbi'l-Muglak fî İlm-i Hurûfi'l-Hakk (Hakk Harfleri İlminde Kilitli Kapının Anahtarı) adını taşır. Bu eser, hurûf ilmini basit bir kehanet veya falcılık olmaktan tamamen çıkarıp, kâinatın yaratılış kodlarını çözen kozmolojik ve ontolojik bir ilim seviyesine yükseltmiştir.

Harrâlî bu şaheserinde, kâinatın Kelime-i İlâhiyye ile (Kün / Ol emriyle) var edildiğini ve bu kelimenin tecellî mertebelerinde harflere dönüştüğünü açıklar. Ona göre yirmi sekiz Arap harfi, Cenab-ı Hakk'ın mahlukatı var ederken kullandığı yirmi sekiz temel varlık kalıbıdır (Kalıbü'l-Vücûd). Harfler, lisanın haricinde; feleklerde, unsurlarda, melekût mertebelerinde ve insan bedenindeki organlarda mütekabil varoluşsal merkezlere sahiptir.

Harrâlî, harfleri mahreçlerine göre tahlil eder: Boğazın en derininden çıkan 'Elif' ve 'He', gayb âleminin, Zâtî tecellînin ve mutlak vahdetin sembolüdür. Dudaktan çıkan 'Bâ' ve 'Mîm' ise kesretin, şehadet âleminin ve zuhurun sınırlarıdır. Kâinat, Elif'ten Yâ'ya kadar uzanan ilahî bir teneffüs (Nefes-i Rahmânî) senfonisidir.

Harrâlî'nin tefsir ve mantık felsefesine yaptığı en büyük katkı, Mîzân (Denge ve Ölçü) nazariyesidir. Bu nazariyesini el-Lüma' ve'l-İtlâ' fî Ma'rifeti'l-Mîzân ve tefsir mukaddimelerinde vaz'etmiştir. Ona göre Kur'an-ı Kerim'de rastgele, lüzumsuz veya sadece lafzî süs kabilinden tek bir harf, kelime veya sıralama dahi mevcut değildir.

Harrâlî, Kur'an'ın nazmında hendesî (geometrik) ve matematiksel bir mizan keşfetmiştir. Bir âyetteki kelimelerin adedi, hece vezinleri, ses titreşimleri ve harf frekansları; o âyetin muhtevasındaki manevî ve kozmik hakikatle tam bir rezonans halindedir. Cennet tasvirlerindeki yumuşak ve akıcı harfler ruhu genişletirken; azap ve kıyamet âyetlerindeki sert ve patlamalı harfler varlığı sarsar.

Harrâlî bu mizanı sadece lafızda değil, insanın aklî ve kalbî melekelerinde de arar. Akıl bir mizan, şeriat bir mizan, vicdan bir mizan, kâinat ise en büyük mizandır. Kur'an, bütün bu mizanların birbirini doğruladığı mutlak ilahî terazidir (el-Mîzânü'l-A'zam).

Kur'an-ı Kerim'in yirmi dokuz sûresinin başında yer alan kesik harfler (Hurûf-ı Mukattaa), asırlar boyu müfessirlerin en çok tefekkür ettiği esrarlı sahalardan biridir. Harrâlî, bu harfleri kâinat kitabının anahtar kodları olarak şerheder.

Ona göre Elif-Lâm-Mîm şifresi: Elif Zât-ı Bârî'yi (Mutlak Vahdet), Lâm Cebrail ve Melekût vasıtasını (Tenzil ve İrsal), Mîm ise Muhammed Mustafa'yı (s.a.v. / Mazhar-ı Tâmm) temsil eder. Vahiy Elif'ten Lâm vasıtasıyla Mîm'e inmiştir. Dolayısıyla bu üç harf, bütün bir nübüvvet ve vahiy kozmolojisinin özetidir.

Yedi sûrenin başındaki Hâ-Mîm harfleri ise ilahî celâl ve cemâl dengesini, rahmetin gazaba galebe çalışını remzeder. Harrâlî, bu harflerin ebced hesaplarının ötesinde, her bir harfin birer melekûtî şua ve esmâî tecellî odağı olduğunu; kalbini arındırmış ariflerin bu harfleri zikrederek gayb âlemlerinin menfezlerine ulaşabileceğini beyan eder.

Ali el-Harrâlî, Kur'an'ın tamamını kapsayan muazzam bir tefsir kaleme almıştır. Bu tefsirin büyük kısmı tarihî badireler esnasında kaybolmuş olsa da, Fâtiha tefsiri, Bakara'nın ilk kısımları ve Bikâî'nin Nazmü'd-Dürer'inde naklettiği yüzlerce sayfalık iktibaslar sayesinde eserin azameti günümüze ulaşmıştır.

Harrâlî'nin Fâtiha tefsiri, İslâm düşüncesindeki en derin işârî ve felsefî Fâtiha şerhlerinden biridir. O, Besmele'deki 'Bâ' harfinin altındaki noktadan başlayarak, Fâtiha'nın yedi âyetinin yedi sema katına, yedi nefis mertebesine ve yedi temel esmâ-i hüsnâya (Eimme-i Seb'a) nasıl tekabül ettiğini hendesî şemalarla ispat etmiştir.

Harrâlî'ye göre Kur'an okumak üç mertebelidir: Birincisi avamın tilavetidir (sadece lafzı telaffuz etmek). İkincisi havassın tedebbürüdür (mânâları ve fıkhî ahkâmı anlamak). Üçüncüsü ise havassü'l-havassın şühûdudur; bu mertebede kelamın lafzı aradan kalkar ve mütekellim olan Allah Teâlâ'nın bizzat Zâtî ve Sıfâtî tecellîsi kalpte müşahede edilir.

Harrâlî, İhvân-ı Safâ risalelerinin matematiksel mirasını Ehl-i Sünnet tasavvufunun saf tevhîdiyle yoğuran bir geometri üstadıdır. O, varlığın geometrik açılımını 'Nokta' hakikatiyle başlatır.

Nokta: Boyutsuz, bölünmez ve kesretin menbaı olan Vahdet-i Mutlaka'dır. Noktanın hareketinden Çizgi (Elif / Vücûd nûru), çizginin inkişafından Yüzey (Akl-ı Küll ve Levh-i Mahfuz), yüzeyin derinleşmesinden ise Cisim (Âlem-i Şehâdet ve Kâinat) tevellüt eder. Daire, sonsuzluğun ve ilahî ihâtasının sembolüdür; başlangıcı ve sonu birdir.

Üçgen, varlığın üç temel kutbunu (Hakk, Halk, İnsan) remzeder. Dörtgen (Kare), dört unsuru (Ateş, Hava, Su, Toprak), dört yönü ve dört büyük meleği temsil eder. Küp ise Kâbe-i Muazzama'nın mimarisinde tecelli eden mülk âleminin en mükemmel istikrar hendesesidir. Harrâlî'ye göre geometri, Allah'ın kâinatı yaratırken kullandığı sessiz dildir.

Ali el-Harrâlî, sesin ve zikrin insan biyolojisi ve ruhu üzerindeki tesirlerini sekiz asır evvel modern akustik fiziğini andıran bir incelikle tahlil etmiştir. Ona göre her ses, havanın titreşimiyle meydana gelen basit bir dalga değildir; Arş'tan süzülen ilahî nefesin (Nefes-i Rahmânî) madde âlemindeki dalgalanışıdır.

Kur'an kıraatinde tecvid kaidelerinin (medler, ihfâlar, izhârlar, kalkaleler) vaz'edilmesinin asıl hikmeti, insanın yedi letaif merkezini kâinatın göksel frekanslarıyla akort etmektir. Medd-i lâzım ile çekilen bir harf, kalpteki tıkanıklıkları çözen derin bir rezonans meydana getirir. Kalkale harfleri (Kaf, Tâ, Bâ, Cîm, Dâl), latîf enerji merkezlerini uyandıran şok dalgaları üretir.

Harrâlî, gafletle ve manası bilinmeden çıkarılan kuru gürültülerin nefsi beslediğini; fakat ihlasla, huşû ile ve harflerin hakkı verilerek yapılan tilavetin insan aurasını melekûtî nurlarla kuşattığını ve cin-şeytan taalluklarını defettiğini beyan etmiştir.

Ali el-Harrâlî ile Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, aynı devirde Şam havzasında yaşamış iki devir mimarıdır. Her ikisi de Mağrip ve Endülüs irfanını Şam'a taşımış; harfler, esmâlar ve varlık mertebeleri üzerine benzersiz eserler vücuda getirmişlerdir.

İbnü'l-Arabî, el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'nin ikinci bâbında harflerin mertebelerini, melekûtî feleklerini ve imkân dairesindeki sırlarını şuhûdî ve cezbeli bir lisanla anlatırken; Harrâlî aynı hakikatleri daha ziyade hendesî, mantıkî, tefsirî ve matematiksel bir mizanla temellendirmiştir.

Tarihçiler, İbnü'l-Arabî'nin Harrâlî'nin ilmine derin bir hürmet gösterdiğini, onun Miftâhu'l-Bâbi'l-Muglak'taki tahlillerini takdir ettiğini kaydeder. İbnü'l-Arabî'de şiiriyet ve cezbe ağır basarken, Harrâlî'de felsefî teyakkuz, hendese ve Kur'anî mizan ön plandadır. Her ikisi de vahdet denizinin iki farklı derin dalgasıdır.

Harrâlî, ilminin azametine ve şöhretine rağmen ömrünün son yıllarını Suriye'nin Hama şehrinde tam bir uzlet, ibadet ve murakabe içinde geçirmiştir. Sultanların ve beylerin saray davetlerini katiyetle reddetmiş; Hama'nın Asi nehri kenarındaki mütevazı bir hücresinde gecelerini teheccüd ve tefekkürle ihya etmiştir.

Onun meclisine ancak kalbini dünyalıktan arındırmış, riyazî ilimlere ve Kur'an edebine vakıf seçkin talebeler kabul edilirdi. Talebelerine son vasiyeti: 'Harflerin zahirî şekillerine takılıp kalmayınız; harflerin içindeki manaya, mananın içindeki nûra ve o nûrun sahibi olan Hazret-i Allah'a vasıl olunuz' olmuştur.

Hicrî 638 (miladî 1240) yılında Hama'da vefat eden Ali el-Harrâlî, Asi nehrinin sükûneti içinde ebedî istirahatgâhına tevdi edilmiştir. Geride bıraktığı eserler, asırlar boyu Doğu ve Batı irfanında kilitli kapıları açan birer altın anahtar hükmünde kalmıştır.

Ali el-Harrâlî'nin bıraktığı miras, İslâm medeniyetinin zirve metinlerinde derin yankılar uyandırmıştır. Burhâneddin el-Bikâî'nin Kur'an âyetleri arasındaki nizamı şerheden şaheseri Nazmü'd-Dürer, baştan sona Harrâlî'nin tefsir usûlüne dayanır. Taşköprizâde Miftâhu's-Sa'âde'sinde onu harf ve hendese ilimlerinin kutbu olarak kaydeder.

Modern çağda dilbilim, göstergebilim (semiyotik), kuantum fiziği ve enformasyon teorisi araştırmacıları; Harrâlî'nin sekiz yüz yıl önce ortaya koyduğu harf-ses-anlam-geometri mizanının dehası karşısında hayret duymaktadır. Harrâlî, dilin rastgele bir insan icadı olmadığını, kâinatın kuantum seviyesindeki titreşimleriyle aynı ilahî kodlara dayandığını asırlar evvel ilan etmiştir.

Sihravemen İlimler Akademisi bünyesinde Harrâlî'nin külliyâtı; Havas, Kutsal Geometri ve SesLab araştırmalarına ilham veren en sarsılmaz ontolojik kaynak olarak ebediyen parıldayacaktır.